ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਨੇ ਉਹਦਾ ਮਤਲਬ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਹ ਓਸ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣੂ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਦੇ ਦੋਸਤ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਮਲੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। "ਚੰਗਾ ਫੇਰ," ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਏ। ਇੱਕ ਸਲੇਟ ਤੇ ਕਾਇਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਖ਼ਰੀਦ ਰਿਹਾ ਵਾਂ। ਪੰਜਵੀਂ ਬਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਬੇਲੀ ਏ ਜਿਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਉਹ ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖੇਗਾ।"

"ਸੱਚ ?" ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਤ੍ਰਿਭਕ ਪਿਆ।

"ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਚ ਏ- ਪਰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੋਸੀ । ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਘੰਟੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਏਗਾ, ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘੰਟਾ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਵਿਹਲ ਮਿਲੇਗੀ। ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗੋਲਾ ਕਰੇਗਾ।"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ।

"ਏਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਨਿਆਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਲੜਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾ ਦੇਂਦੇ ਨੇ।" ਕਾਰਪੋਰਲ ਬਲਦਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਬਾਤ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੋਏ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਆਪਣਾ ਚਾਅ ਲੁਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹਾਲੀ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ''ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇਤਬਾਰ ਕਰਨਾ ਕਿਤੇ ਸੌਖਾ ਏ।"

ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ?''

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਹਾਂ, ਉਹਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ...।

"ਹੂੰ - ਤੂੰ ਇਹਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਈ ਸੁਣਿਆਂ ਹੋਏਗਾ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਹੋਣਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਏ? ਓਥੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਤਾੜੇ ਲੋਕ ਉੱਠ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੂੰਝ ਕੇ ਸੁੱਟ ਪਾਈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਥਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਵੀਂ ਬਾਤਰੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਏ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਏਗਾ, ਉਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਉਸਤਾਦ ਏ। ਆ ਹੁਣ ਫੇਰ ਸਵੀਏ, ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਏ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ..."

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾੜ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਕੰਬਲ ਵਲ੍ਹੇਟ ਲਿਆ। ਉਹਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੋਮਬੱਤੀ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਗੱਲ ਏ, ਤੂੰ ਬੜਾ ਉਤਾਵਲਾ ਉਤਾਵਲਾ ਲਗਨਾ ਏਂ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਨੀਂਦਰ ਨਹੀਂ ਪਈ ਆਉਂਦੀ। ਤੇ ਇਹ ਡੂੰਘੇ ਹਉਕੇ ਕਾਸ ਲਈ?"

"ਮੈਂ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਦੋਸ ਦਿਆਂਗਾ ।... ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਏ ਉਹਦੇ ਲਈ ਤੇਰੀ ਬੜੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ।"

"ਇਹ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾ। ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ।"