"ਮੈਂ ਬੜਾ ਉਦਾਸ ਹਾਂ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਕਾਰਪੋਰਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਏਥੇ ਮਾਸਟਰ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗੁੱਗੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਇਦਾ ਤੇ ਸਲੇਟ ਨੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਭੈ ਖਾ ਰਿਹਾ ਏ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ। ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀ ਮਾਦਰੀਆ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਸੀ ਪਰ ਬੜਾ ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਸਿਆਣਾ। ਇੱਕ ਸੁਭਾਗੇ ਦਿਨ ਉਹਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਮਿਲੀ -ਉਹਦੇ ਵਾਂਗਣ ਹੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ। ਉਹਨੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਸਾਰਨਾ ਛੁਹਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੇ ਅਗਲੀ ਫਸਲ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪੇਸ਼ਗੀ ਕੁਝ ਰਕਮ ਕਰਜ਼ ਲੈ ਲਈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ- ਓਸ ਅਧੂਰੇ ਘਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਣ ਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਜੁਗਤੀ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਦ੍ਹਾ ਵੀ ਨਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਏ, ਸਮਝੇ ਉਹ ਉਮਰ ਕੈਦੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ੍ਰੈਗੋਰੀ ਮਾਂਦਰੀਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਘਰ ਬਸ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਸਰਕੜੇ ਦੀ ਢਾਲਵੀਂ ਛੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜੋਤਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਇਹਦੇ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨੂੰ ਢਾਹਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਪਹਿਲੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਗੁਲਾਮ, ਫੇਰ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ ਦਾ ਉਹ ਤੇ ਉਹਦੀ ਜਨਾਨੀ - ਦੋਵੇਂ ਗੁਲਾਮ । ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਕਫ਼ ਬਣਿਆ ਉਹ ਬਿਰਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਕੰਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁਟਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ!... ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀ, ਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗਰੀਬੂ' ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੱਕਿਆ ਉਹਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕੋਟ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ- ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਕੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਿਹੇ ਛਿੱਤਰ ਉਹਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਨਾਲਾ, ਸਿਆਲਾ ਦੇਵਾ 'ਚ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਨਿੱਤ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ। ਕਦੇ ਉਹਦੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ ਤੇ ਲਿਸ਼ਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹਨੂੰ ਧੌਲੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਉਹਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਜਿਸ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਓਦੋਂ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਓਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿੱਕਲ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸੋ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਨਿੱਕਲ ਸਕੇਗਾ... ਇੰਨ-ਬਿਨ ਇੰਜ ਈ ਏ ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਆਸ ਲਾਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਕਿੱਥੇ। ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਹੁਣ ਵਾਗ ਹੀ ਗਵਾਰ ਤੇ ਮੂਰਖ ਰਹਾਂਗਾ...”

ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਿਆ।"ਸੁਣ," ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਇੰਜ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹਦਾ, ਸੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬਚਨ ਦੇਂਦਾ ਵਾਂ। ਮੈਂ ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਿਖਾਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋ ਗਈ ਗੱਲ ? ਏਥੇ ਹੀ ਲੈ ਆ ਫੇਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਲੇਟ ਕੇ