ਕਾਇਦਾ ।"

ਇੰਜ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਕੇਕੋਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।   

ਉਫ਼, ਇਹ ਨਿਰਾ ਖੇਡਣ ਮਲ੍ਹਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ! ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕੁਚੱਜਾ ਜਿਹਾ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਧਲੀਆਂ ਹੋ-ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਉਹਨੇ ਅੱਖਰ ਸਿਆਣਨੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲੇਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਜ ਵਿਚਲਾ ਸਬੰਧ ਉਹਦੇ ਵਸ ਹਾਈਂ ਮਾਈਂ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੰਜ ਮੁੜ੍ਹਕੋ-ਮੁੜ੍ਹਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਬੜੀ ਔਖੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਓਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਹੀ ਉਹਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦਾ ਫਲੇਰੀਆ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਛਪੋਕੇ ਮਾਰਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆਂ ਅਚਾਨਕ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ।"ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਡਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੁਣ ਜਿਊਂਦੇ ਚੂਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿੱਕਲ ਆਏ ਨੇ," ਉਹਨੇ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਹੁਲਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

1942 ਵਿੱਚ ਈਸਟਰ ਦੇ ਹਫ਼ਤ, ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਪੈਨਸਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹਦੇ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰ ਬੜੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਢਾਲਵੇ ਜਹੇ ਸਨ:

"ਪਿਆਰੀ ਨਾਸਤਾਸੀਆ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਏ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਖ਼ਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇਗਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋਏਗੀ। ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜ਼ੀ-ਬਾਜ਼ੀ ਹਾਂ ਤੇ ਅਸਾਂ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਅਸੀਂ ਏਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੀਏ ! ਪਰ ਜੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਰਤ ਆਵਾਂਗਾ-ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਰੱਖੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਕੋਕਰ ਦਿਮਿਤੀਅਸ, ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਜਾ ਅਵੱਲ।

9.

ਇਹ ਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਘੰਟਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਉਹਦੇ ਸੈਂਸਰ ਨੇ 'ਮੁਹਿੰਮ' ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਏਨੇ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਲੱਖਾਂ ਇਹਤਿਆਤਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਜਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਕਾ ਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਸ ਰਾਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਸਤੇ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਅਸਾਂ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ