ਉਹ ਇੱਕ ਸੜਕ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਏ, ਜਿਦੇ ਦੁਵੱਲੀ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੂਹੇ-ਸੂਹੇ ਗੁੱਛੇ ਪਲਮੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਬੂਹੇ ਥੱਲਿਓਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਏਧਰ ਮੁੜੇ ਸਨ, ਓਸ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, "ਸਦੀਵੀਂ ਸੜਕ ।" ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਹੌਲੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਪੜ੍ਹੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਏ।

ਏਸ ਸੜਕ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੋ-ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਸੀ, ਨਾਸਤਾਸੀਆ ਉਹ ਸਾਰਾ ਦੱਸਦੀ ਰਹੀ। ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਉਹਦੀ ਕੂਲੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਜ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੋਜਰੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਮਲਾਏ ਹਾਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਨੁੱਕਰੇ, ਗਰੀਬੜੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਗੀ ਇੱਕ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਕੁਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੂਰਜੀ-ਚਾਨਣੇ ਤੇ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨਹਾਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

"ਤੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ ?" ਉਹਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਕੰਬਣੀ ਸੀ, ਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਵੀਂ ਨੀਝ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਵਕਤ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। "ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਗਈ, "ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਉਤਜ਼ਾ ਮਾਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਅਫਸੋਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੁਲਖ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਗੋਭਰੂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬ ਕਾਮੇ ਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ: 'ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹਦੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਚਿਤਵਦੇ'।"

"ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਏ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਆਂ ?"

"ਫੇਰ ਵੀ ਜਿਥੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏਗਾ, ਉਹ ਪਰਤ ਹੀ ਆਏਗਾ,'' ਨਾਸਤਾਸੀਆ ਨੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰਤਾਂਗਾ.."

ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦੁਆਲੇ ਵੱਲ ਲਈ, ਤੇ ਮੱਥਾ ਉਹਦੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਐਨ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕੋਲ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਬੜੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ ਕਦੋਂ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਸੇਗਾ, ਕਦੇ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਚੁੰਮੇਗਾ! ਓਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਚੇਲੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਕੋਲ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੁੰਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲ ਪਲੇਠੀ ਦੀ ਚੁੰਮੀ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ।

10.

ਗੱਡੀ ਦੇ ਜਿਸ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਕਮਾਨ ਕਾਰਪੋਰਲ ਫ਼ਲੋਰੀਆ