"ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਹ ਚੜੀਤਵਾਈਆਂ ਛੱਡਣ!" ਉਹਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਇਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਉਹ ਮਾਸਕੋ ਤੇ ਸਤਾਲਿਨਗਰਾਦ ਜਾਣ ਲਈ ਬੜੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਨੇ ? ਜੇ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਜੇ, ਤਾਂ ਦਿਲੋਂ ਕੱਢ ਸੁੱਟੋ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਏ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਿੱਕ ਕੇ ਓਥੇ ਲੈ ਜਾਈਏ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਬਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਏਨੀ ਹੀ ਏ! ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਪੇਂਡੂਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖਚਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਜਾਣੂਆਂ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀ ਠੀਕ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਭਲਾ ਕੀ ਵਾਸਤਾ ? ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਾਇਬੇਰੀਆ' ਲਿਖੀ ਏ ਉਹਨਾਂ ਤਾਂ ਐਨ ਥਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਏ... ਆਪੀ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਡੱਬਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ।"
ਮਿਟਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
"ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ ਵਿਚਲੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭਨਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਤੇ ਜੂਆਂ ਲੀਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਈਏ।" ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਉਹਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਖ਼ੌਲ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮਖ਼ੌਲ ਵੀ ਸਾਰੀ ਕਾਨਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ-ਖ਼ਾਸ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਵਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਜਾਂਦੀ। ਅਮੁੱਕ ਪੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛੀ ਹਰਿਆਵਲ ਤੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਚੁੱਪ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਜਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
“ਧਰਤੀ - ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਬੈਠੀ ਏ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਖਿਆ।
ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਣੇ ਹੋਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
"ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਹੱਸ ਰਹੇ ਓ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਨਿਹੋਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਦਾ ਸੁਭਾ ਬੜਾ ਮਖੌਲੀ ਸੀ।
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੱਡੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਈ ਪਸਿੱਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਡੀ ਇੰਜ ਜਾ ਖੜੀਂਦੀ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੁਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਾ ਲੈਂਦੀ । ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਵਰੁਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਓਦੋਂ ਸੰਘਣੀ ਸਿਲੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਲੇਫੇ ਜਾਂਦੇ । ਇਹ ਧੁੰਦ ਕਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਮੁਜਰਮ ਤੇ ਕੈਦੀ ਹੋਣ। ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਫਲੇਰੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਉੱਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਅੜਬ ਜਿਹੇ ਹਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਝਾਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ
