ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੋ ਗੰਢੜੀਆਂ ਨੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵਾਂ..."

ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆ, ਅਚਨਚੇਤ ਦਿਲਗੀਰੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰੀਆ ਹੋ ਗਈਆ।

"ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਏ, ਇਹਦੀ ਖੋਪਰੀ ਦੀਆਂ ਢਿੱਬਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਉਲਟੀਆਂ ਬੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਲੋਕਾਰ ਹੀ ਕੂੰਦਾ ਏ!"

ਇਹ ਸੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਹਦੇ ਦੂਜੇ ਬੇਲੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸ ਸੀ, ਉਹ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਮਿਸਾਲਾਂ, ਲਤੀਏ ਤੇ ਕਿੱਸੇ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੇ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਿੱਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਹੁਰੇ ਤੇ ਇਹਦੀ ਜਿਲ੍ਹਣ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਏਨਾ ਚਿਰ ਅਣਜਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਧਰਤ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗੱਡੀ ਲੰਘਦੀ ਰਹੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਇੱਕ ਵੀਰਾਨ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੇ। ਓਥੇ ਹਰ ਸ਼ੈ ਸੜ ਕੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਪੌਣ ਕੋਲਿਆਂ ਤੇ ਸੁਆਹ ਦੀ ਕੁੜ੍ਹਾਂਗੀ ਧੁਆਂਖੀ ਹੋਈ ਬੇ ਖਿਲਾਰ ਰਹੀ ਸੀ । ਮਲਬੇ ਦੁਆਲੇ ਕੁੱਤੇ, ਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰਲ-ਹਰਲ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ । ਮਾੜਚੂ ਜਹੇ, ਪੂਛਲ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਈ, ਵਿਰਲੀ-ਵਿਰਲੀ ਖਲੋਤੀ ਜੱਤ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਸੇਖਮ-ਸੋਖਣੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਬੂਥੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹੇ ਭੇਕਦੇ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਡੱਬੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬੂਹੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕਦਿਆਂ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਫਸੀਲਾ ਦਿਸੀਆਂ। ਏਸ ਵਸਦੇ ਰਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੁਣ ਇਹ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਲਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਬੱਤੀਆਂ ਹਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਗੀਆਂ। ਓਸ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢਾਰਾ ਤੇ ਕੁਝ ਤੰਬੂ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਢਾਰਾ ਤੇ ਤੰਬੂ ਇੰਜ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ-ਭਰਾਈ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਓਸ ਖ਼ਿਲਾ ਵਿਚਾਲੇ, ਜਿਥੇ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਉਹਨਾਂ ਲੱਭਣਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਮਾਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਮ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਬੋਤੀਆਂ ਏਸ ਅੱਧ-ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਪਈਆਂ। ਫੇਰ ਢਾਰੇ, ਤੰਬੂ ਤੇ ਵੀਰਾਨ ਖੰਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਬੈਂਗਣੀ ਜਹੇ ਝੱਖੜਾਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਦੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਦੁਰੇਡੀ ਤੇ ਚਿਰ-ਵਿਸਰੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋਣ।

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਿੱਕੇ ਜਹੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਹੜਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਕਾਰਨ ਬਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਾਨਵਾਈ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਲਈ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਰਤਾ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰ ਲੈਣ ਗੱਡੀ ਦੀ ਖੜ-ਖੜ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿਲਜੁਲ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕੱਚਾ ਹੋ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਖੜਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਤਾਜਾ ਪਾਣੀ ਦੀ