ਏ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਣ ਲੱਗੇ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਦਸਤੇ ਹੁਣ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆ ਨਾਲ ਬੜੇ ਘਟੀਆ ਜਾਪਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਮੁੰਡੇ ਹੀ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਏ ਪੂਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕੀ ਖਿਆਲ ਏ ਤੁਹਾਡਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਕਾਨਵਾਈ ਭਰ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਾੜਨਾ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਈਏ ? ਕਿਹਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ ਉਹ ? ਹਾਲੀ ਤੁਸੀਂ ਮੂੰਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਹੋਣਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਢੇਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਇੰਜ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਏਂ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਖੂਬ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੇ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਰਨਾਲੇ ਔਥਰੂ ਰੋਂਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਨੇ । ਤੇ ਓਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਸ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮੁੱਕ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਤੇ ਉੱਕਾ ਅਣਹੋਣੀ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਏ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਵੇਲੇ ਇੰਜ ਭਾਜ ਖਾਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਉਹੀ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹੋਰ ਦਸਤੇ ਰਲ ਗਏ ਨੇ, ਤੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਧੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੈਂਕ ਤੋਪਖਾਨੇ, ਕਾਤੀਊਸ਼ਾ ਤੇ ਰੱਬ ਜਾਣੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਕੁਝ ਦਾ ਹਾਲੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਲੋੜ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਤੁਸੀਂ ਮੁਮਕਿਨ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਓਦੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਧ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲੜਿਆ ਸਾਂ, ਸੱਚ ਜਾਣੇ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਜਿਸ ਗੋਲ ਤੋਂ ਘਾਬਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਦੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਅਮੋੁਕ ਏ, ਤੇ ਉਹ ਇਜ ਵਧੀ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਣ ਲੱਗਾ। ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ - ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਏ।"

ਕਰਨੈਲ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਗਰਟ ਲਾਈ, ਤੇ ਬਰਾਂਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਲਾਸ ਅੰਦਰ ਡੋਲ੍ਹਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾਂਦਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਕਰੀ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹਦੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਗਿਆਈ ਜਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਕੋਕੋਰ ਦਿਤੀਅਸ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਜਾ ਅਵੱਲ ਦੀ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦਾਫ਼ੀਨੈਸਕੂ ਇਲੀ ਨਾਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ। ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਤੇ ਦਾਫ਼ੀਨੈਸਕੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਬਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਪਰਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੂਜਬ "ਤਾਂ ਜੋ ਫ਼ੌਜੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਿ ਮੰਗਤੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।" ਜਿਹੜਾ ਪਰਦਾ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੇ ਚਾਨਣੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ