ਕਾਨਵਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਰਜੰਟ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਸੋ ਲਛਨੇਟ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਕਰਨੈਲ ਦਾ ਹੁਕਮ ਝੱਟ ਪੂਰਾ ਦਿੱਤਾ।

''ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਏ?" ਉਹਨੇ ਪੋਪੋਸਕੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਅਫ਼ਸਰ ਬਚੇ ਨੇ, ਉੱਕਾ ਪੁੱਕਾ ਅੱਠ.."

ਪੇਪੋਸਕੂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲ ਜਿਹਾ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ। ਉਹਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਉੱਕਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।

"ਸਿਓਬਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਕੀ ਸਕੂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ?" ਦਾਮੂਤਜ਼ਾ, ਇੱਕ ਮੱਧਰੇ ਤੇ ਸੁਬਕ ਜਿਹੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ..."

ਦਾਮੂਤਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਛੱਪਰ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਕੰਬੇ, "ਉਡ-ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ.. ਉਹ ਮੇਰੇ ਚਾਚਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਰਾ ਸਨ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਕੇ ਵੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ।"

"ਹਾਂ- ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਏ, ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦਾਮੁਤਜ਼ਾ। ਹੋਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ: ਪੋਰੰਥੈਸਕੂ, ਲਾਕਸਾਰਿ ਕਰੇਇਰੂ. ਉਹਦਾ ਮੇਰਾ ਸਖ਼ਤ ਵੈਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਸ਼ ਖੇਡਦਿਆਂ ਨਿੱਤ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ । ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੜਾ ਪਛਤਾਵਾ ਏ। ਤੇ ਫੇਰ ਕੋਰਬਤਿਜ਼ਾ ਤੇ ਹੈਵਾਨ ਸਨ । ਤੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਈ ਹੋਣਾ ਏਂ ਓਹੀ ਜਿਹੜਾ ਜੋਵਾਨ ਜੋਰਗੋਵਾਨ ਦੀ ਵਾਰ ਬੜੀ ਸੁਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਓਸੇ ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ! ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਇਹੀ ਆਪਣਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਦੁਹਰਾਇਆ, 'ਯਾਰੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਕੋਲ ਚੱਲਿਆ ਜੇ..."

"ਤੇ ਪਾਠਾਕਦਾ ?"

"ਉਹ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।"

ਛੋਟਾ ਲਫ਼ਟੇਨ ਦਾਮੂਤਜ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, ਪਰ ਬਿੰਦ ਕੁ ਲਈ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਲੈ ਕੇ ਕਾਨਵਾਈ 'ਸੋਮੇਗਜ਼ ਵੱਲ ਤੁਰੀ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਉਦੀਆ ਬਦਲੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਭੀ ਮਾਰਦਾ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਏਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੀ ਏਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਪੈਲੀਆਂ ਵਾਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਰੁੱਖ ਸਾਂਭਦੇ ਤੇ ਏਥੇ ਮਾਲ ਡੰਗਰ ਪਾਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਉੱਡ ਕੇ ਚੰਨ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪਤਾਲੀ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਟੋਲ ਲਿਆ ਹੋਏ ਸਮੇਤਜ਼ ਹੁਣ ਬਸ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਨੁਕਤਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਹੂ-ਲੱਥੀ ਇੱਕ ਰਜਮੇਟ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਏਸ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਅੱਧੇ ਹਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਕੁਹਰੇ ਦੇ ਝੱਖੜ ਦੁੜਾ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ