ਅਫਸਰ ਹੀ ਬਚੇ ਸਨ - ਗਿਣਵੇਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ। ਤੇ ਤਾਜ਼ਾਦਮ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕਾਨਵਾਈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਨਵਰੀ ਸੀ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੀ ਕਿੰਨੀ ਵਧੀਆ ਸਿਖਲਾਈ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਰਜਮੰਟ ਦੇ ਖੋਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ।

ਸਾਬਕ ਪਿੰਡ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਯੋਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚੰਗੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਹੀ ਰਜਮੇਟ ਦੇ ਬੰਦੇ ਏਸ ਗੜਬੜੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂਘਦੇ ਸਨ।

ਸਾਰਜੰਟ ਮੇਜਰ ਕਾਤਾਰਾਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਝ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਘਰੋਂ ਕੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਨੇ ? ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਮਝ ਆਈ? ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਏ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸੌ ਤੀਹ ਹੀ ਬਚੇ ਨੇ ?"

"ਮੇਰੇ ਸਣੇ, ਦੇ ਸੌ ਇਕੱਤੀ ਜਨਾਬ," ਦਾਨੀਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਉਦਾਸ ਜਹੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਬਾਤਰੀ ਦਾ ਦਰਜ਼ੀ ਸੀ।

"ਹੱਛਾ! - ਤੂੰ ਵੀ ਓਥੇ ਮੈਂ ?"

"ਹਾਂ, ਜਨਾਬ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਸਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ..."

"ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰ! ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਚਣਗੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਹੈ ?"

"ਹਾਂ - ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ।"

"ਤਾਂ ਫੇਰ ਸ਼ੁਕਰ ਜਾਣੋ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਮੌਕੀ ਦਾ ਆਟਾ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਏ ।"

ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੋਰ ਮਿਲ ਪਏ ਤੇ ਉੱਚੀ- ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਧੋਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਕਰਨੈਲ ਚਿਓ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਚੰਗੇ ਰੇਅ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਿੱਟੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਸਨ-ਇੰਨ- ਬਿਨ ਇਹ ਰੰਗ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨੇ ਸੱਜਰੀ ਹਜਾਮਤ ਕਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪਾਲਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਆਏ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਜੀਵੀ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੇ ਪਾਲਾਦੀ ਦੀ ਬੇਮਲੂਮੀ ਜਿਹੀ ਨਿੱਕਲੀ ਗੋਗੜ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਏਗੀ।"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਅਜੀਬ ਗੋਲ ਏ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧੋਪਾ ਮਾਰਦੇ ਆ ਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਲੋਕੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ "

“ਚੰਗਾ, ਪਿਆਰੇ ਪਾਲਾਦੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਫੇਰ ਰਜਮੰਟ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ ਮੇਂ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਏਨਾ ਚਿਰ ਉਡੀਕਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਖੀਰ ਡੇਢ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਵਿਸ