ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕੋਈ ਬੇਦੋਬਸਤ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ ਏ । ਮੇਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਈ ਏ ।ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਰਾ ਜਰਨੈਲ ਨਾਲ ਘਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਕਣ ਵੀ ਏ, ਏਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਬਸ ਤੁਸਾਂ ਅਰਾਮ ਕਰਨਾ ਏ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋਏਗਾ।"

"ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਲਈ ਹੀ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਹਾਂ !" ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭਨੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਫਿਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਸਾਰੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਣ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਲੇਟਣ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤਾੜ ਰਹੇ ਸਨ । ਨਾ ਹੀ ਅੰਗ ਬਲੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗੀਆਂ। ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਆਇਆ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਰੋਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੁਰਕੀਆਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਲਈਆਂ ਤੇ ਨਾੜ ਵਿਛਾ ਕੇ ਲੇਟ ਜਾਂ ਸੋ ਗਏ।

ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਢਿਆ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਮੀਡਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੋਰਚਾ ਏਥੋਂ ਕੋਈ ਬਾਹਲੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ । ਜਿਹੜਾ ਏਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਜੇ ਵੀਰਾਨ ਪਿਆ ਲੱਗਦਾ ਏ, ਓਥੋਂ ਕਿਰਨ ਭਰ ਵੀ ਲੋਅ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਬਸ ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਉੱਡਦੇ-ਉੱਡਦੇ ਆ ਜਾਦੇ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਂਡੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਨੇ । ਇਹ ਆਂਡੇ ਬੜਾ ਰੋਲਾ ਪਾਂਦੇ, ਤੇ ਚੂਚੇ ਨਿੱਕਲਣ ਵੇਲੇ ਬੜੀ ਬੋ ਮਾਰਦੇ ਨੇ । ਰੋਬ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰੱਖੇ...!"

ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਢਿਆਂ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਬੜੀਆਂ ਛੂਟਾਂ ਮਾਰਦੇ ਤੇ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਣ ਸੀ । ਉਹ ਸੇਵੀਅਤ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾ ਬਾਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਨਵੇਂ ਆਏ ਸਹਿਮੇ ਸਹਿਮੇ ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ।

"ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਫੜ ਲੈਣ ਤਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਗਲ ਹੀ ਵੱਢ  ਦੇਂਦੇ...।"

"ਕੌਣ ? ਰੂਸੀ ? ਉੱਕਾ ਬਕਵਾਸ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ । ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਉਲਟਾ ਇਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਜਰਮਨਾਂ ਕੋਲ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਤਾ ਢਿੱਲੇ ਮੰਠੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਝਾੜੇ ਬਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ ਪਓ - ਬਸ, ਉਹ ਬਿੰਦ ਨਹੀਂ ਖੁੰਝਾਂਦੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਨ ਘਪ ਦੇਂਦੇ ਨੇ ਜਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀਨ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਨੇ... ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਮਖੋਲ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਹਦੇ ਨਾਲ ਖਾਈਦਾ ਏ!"

"ਕੀ ਉਹ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਭਾਜ ਖਾਂਦੇ ?"

"ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹੀ ਕੁੜਿਕੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਸੀਦਾ ਏ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ " ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਤੇ ਫਲੋਰੀਆ ਉੱਠ ਪਏ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਚੁੱਪ ਥਾਂ ਤਾੜਨ ਲੱਗੇ