ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟ ਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਅਮਨ ਵੀ ਮਾਣ ਸਕਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੋਲਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਣ ਜਿਹੜ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਤੁਰਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਲੱਭੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਬੰਬ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇੱਕ ਟੋਏ ਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਟੋਇਆ ਸੰਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਤ ਏਥੇ ਕੁਝ ਵੱਧ ਨਿੱਘੀ-ਨਿੱਘੀ ਸੀ।

ਉਹ ਪਿੱਠ-ਪਰਨੇ ਨੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਰਹੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਰਾਂਡੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ। ਹਾਲੀ ਮਸਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਗੋਲਾਂ ਹੀ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ।

ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਜਾਂ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੰਨਿਆ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹ ਜਾਗ ਪਏ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਲਾਈ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਏ ਰਹੇ। ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੜ੍ਹਕ ਤੇ ਡੰਮ੍ਹ-ਡੰਮ੍ਹ ਕਰਦੀ ਵਾਜ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਜ ਮੱਧਮ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤ ਦੁਰੇਡੀ ਨਹੀਂ । ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਧਮਕ ਜਿਹੀ ਪੈਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਤੱਕ ਰਹੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਹੀ ਮੁਸ਼ਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਜਲੂਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਓਥੇ ਪਏ ਨੀਂਦਰ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ-ਸਾਵੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਫੇਰ ਛਿੜ ਪਈ। ਹੁਣ ਇਹ ਗੂੰਜ ਬੇਰੋਕ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬੋਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਮੁੰਨਾ ਘੰਟਾ-ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ-ਘੰਟਾ ਫੇਰ ਇੱਕ ਦਮ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ, ਦਿਸਹੱਦੇ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਲੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਤੇ ਭਰੜਾਈ ਹੋਈ ਚਾਂਘਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਟਕਰਾ ਗਈ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਛੁਹਲੀ ਟਿਮਕਾਰ ਥੱਲੇ ਕਿਸੇ ਕੁਲਹਿਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਿਲ ਵੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਓਥੇ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਉੱਠ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਢੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰੰਗਰੂਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਰਾਏ ਦੱਸਣਾ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਰਨੈਲ ਚਿਓਜ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ, "ਉੱਕਾ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ - ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਏ।"

ਪਰ ਕਰਨੈਲ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਹੇ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਏਧਰ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਓਧਰ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ।

"ਜੇ ਉਹ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਏ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦਾ ਏ," ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਪਹਿਲੇ ਅਟਕਾਅ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਰੂਸੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ