ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਬੰਦੇ ਦੋਚਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਗੂੰਜਾਂ ਤੇ ਦਿਸਹੋਦੇ ਕੋਲ ਧਮਕਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਘਟਣ ਜਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਭਾਣੇ ਇਹ 'ਪਰਲੇ' ਵੱਧਦੀ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲਦੀ ਗਈ। ਅਚਨਚੇਤ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੱਲ ਇਜ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਏਸ ਧੁੰਦਲਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਦਿਸਿਆ - ਬੜੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਲੀ ਖੜੋਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁਜਦਿਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਈ। ਛਲਰੀਆ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ?
"ਕੀ ਓਥੇ ਤੂੰ ਏ ?"
"ਹਾਂ।" ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਵਜ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਢੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ ਤੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਇਹਨਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਗੁੰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਜੀਦਾ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਜਿੰਦ ਵਕਤ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਓਥੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਭਰੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਨੇੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਪਈਆਂ ਓਦੋਂ ਹਾਲੇ ਪਹੁ-ਫੁੱਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਰੂੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੇ ਡਰ ਦਾ ਝੱਖੜ ਏਥੇ ਧੱਕੀ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।
"ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੋਰਚਾ ਖਾਲੀ ।" ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ।
ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਪਿਛਾਂਹ ਭੇਜ ਰਹੇ ਜਰਮਨ ਨੇ?”
"ਤੇਰੀ ਜਾਚੇ ਇਹ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹੋਣੇ ਨੇ। ਰਤਾ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਖਾਂ।"
"ਪਰ ਅਸੀਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਆਏ ਹਾਂ..."
ਇਸ ਬੇਸਿਰ-ਪੈਰ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਭ ਹੱਸ ਪਏ। ਇੰਜ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੁਝ ਹੁਣ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਏਨੀ ਦੇਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਪੜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ मी।
ਨਵੇਂ ਆਏ ਦਸਤੇ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਉਡੀਕਿਆ ਤੇ ਢਾਣੀਆਂ ਬਣ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਫੇਰੇ ਪਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤੇ ਅਖੀਰ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ
