ਕਾਰਾਂ ਵੀ ਏਸ ਭਾਜੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਉਡੀਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਲੀਆ ਚੀਜਾ ਸੁੱਟ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੀ ਘਾਬਰੇ ਹੋਏ ਹੋਥ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਏਸ ਚੌਕ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਏਨੇ ਬੰਦਿਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਈ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵ- ਦਾਨੂੰ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਢੀ ਬੜੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਸਰਕਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੜੇ ਹਠ ਨਾਲ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਉਲਰਦੀ ਪਰ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ।

ਏਸੇ ਪਲ ਇਕਦਮ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਕਦੇ ਬੋਖੜਾ ਵਰਗੀ ਘੂਕਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਏਨੀ ਨੇੜਿਓ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ। ਇਹ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੂੰਗੀਆਂ ਤੇ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਸਨ । ਨੌਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੀਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਝਪਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਦੀ ਕਾੜ ਕਾੜ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀ - "ਮਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ... ।" ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਮੁੜ ਕੇ ਕਾਨਵਾਈ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅੰਗ ਦੀ ਵਾਛੜ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਪਰਤ ਆਂਦੇ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਣ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਕਿਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਲਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੜਾਧੜ ਥੱਲੇ ਲਹਿ ਗਏ।

ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਮੌਤ ਵਰ੍ਹਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਅਖ਼ੀਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਪਰਤ ਗਏ । ਇੱਕਦਮ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੁਣੇ ਘਾਹ ਜਾਂ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟੋਇਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਲੁਕਾਣ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉੱਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਚੰਬੜਨ ਲੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਬਿੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਭੱਜਦੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਕੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹੰਢੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕੀ ਨਵੇਂ ਰੰਗਰੂਟ, ਦੋਵੇਂ ਗੋਡੀਆ ਉੱਤੇ ਥਾਂ ਮੋਲਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖਹਿਬੜ ਪਏ। ਮੀੜਿਆ ਨੇ ਤਕੜੀ ਹੱਥਾਂ-ਪਾਈ ਵੇਖੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਿਸਤੌਲ ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੇ ਸਨ । ਨਵੀਂ ਕਾਨਵਾਈ ਦੇ ਜਵਾਨ ਕੁਝ ਵੱਧ ਛੁਹਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਲਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਥਾਂ ਲੈ ਸਕੇ।

ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿਥ ਉੱਤੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਬੇਲੀਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਏਸ ਢਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰਜੰਟ ਮੇਜਰ ਕੀਤਾਰਾਮਾ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਹਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਝੰਗ ਜਹੀ ਨਿੱਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਭਬਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹਦਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਾਰੀ ਨੂੰ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕੁੱਦਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ ਦਾ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਥੱਲੇ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਤਾਰਾਮਾ ਦੀ ਚੀਕ ਸਾਰੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਉੱਚੀ ਹੋਈ। ਆਪਣਾ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋਥ ਹਿਲਾਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੀਵਾਲਵਰ ਕੱਢਿਆ। ਪਰ ਲਾਰੀ ਵਿਚਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਹਨੂੰ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

"ਉਹਨਾਂ ਉਹਦੇ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਅਲਖ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਏ!" ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ