- ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਧੜੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਗੰਡੋਏ ਵਾਂਗ ਵਲਾਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ।

"ਮੈਂ ਵੀ ਮਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਹਉਕਾ ਭਰਿਆ, "ਉਣ। ਸੰਦ ਇੰਜ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਮੰਤ.."

ਪੀਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨੈਲ ਪਾਲਦੀ ਅੱਧੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਲਾਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਈ ਖੜੋਤਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਕੁਹਣੀ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਪੁੜਪੁੜੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

“ਇਹ ਵੇ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਲਾਗੇ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਸਾਡਾ ਕਰਨੈਲ ਫੋਟੋ ਖਿਚਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ?"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲੋਥਾਂ ਗਿਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਮੁਰਦੇ ਏਨੇ ਸਨ ਕਿ ਝੱਟ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਜਤਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਫੋਟਿਆਂ, ਲੋਹੇ ਤੇ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚਾਲੇ ਉਹ ਸਭ ਲਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀ-ਵੀਤੀ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਲਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੇ ਹੁਣੇ ਬਾਹਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੰਦਰ ਆਣ ਵਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਸਨ । ਤੇ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰਜੰਟ ਮੇਜਰ ਕੀਤਾਰਾਮਾ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਬੇ-ਡੋਲ ਲਹੂ-ਚੋਂਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

"ਫ਼ਲੋਰੀਆ," ਮੀਡਿਆ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੈਦ ਇਵੇਂ ਹੀ ਚੰਗਾ ਏ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਭ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਬਚ ਨਿੱਕਲੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਹੁਣ ਫੇਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ..."

ਪਰ ਕਾਰਪੋਰਲ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬੇ-ਹੋਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।

ਅਗਲੇ ਬਿੰਦ, ਜਦੋਂ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਆਹ-ਰੰਗੇ ਦੈਂਤ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਹਾੜਦੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਟੈਂਕ ਸਨ। ਤਬਾਹ ਹੋਈ ਕਾਨਵਾਈ ਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੁਪਾਸੀ ਢੇਰ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਬਚਿਆ ਸੀ ਉਹ ਇੱਕ ਦਮ ਪਹਿਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਟੈਂਕ ਉਤਲੇ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਵੱਲ ਨਸ ਪਿਆ।

"ਤਾਂ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਏ ਕਿਸ ਤਾ ਵਿਕਦੀ ਏ।" ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ।

ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਸਿਰ, ਉਹਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਸੋ-ਰੀਸੀ ਪੇਟੀ ਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਪਾਇਆ। ਰੁਮਾਨੀਅਨ ਤੇ ਜਰਮਨ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਖੜੇ ਕਰ ਕੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਗਏ। ਉਹਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉਤਾਂਹ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਰ, ਹਾਲੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਝੱਖੜ ਝੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੇੜੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਣ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹ-ਗਾੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਦਾਨ ਵਿਚਲੇ ਸਰਕੜੇ ਤੇ