ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਟੈਂਕ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਸੀ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਬੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਬੜੇ ਹੀ ਬਚ ਗਏ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਫੱਟੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਈਦੀ ਏ, ਸ਼ੈਦ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਰ ਦੇਣ!"

ਜਦੋਂ ਸਟਰੈੱਚਰ ਵਾਲੇ ਅਖੀਰ ਲੋਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੱਟੜਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਆਏ ਤਾਂ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਓਸ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਗੱਲ ਏ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਲਗੀ ਏ?"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਫਲੋਰੀਆ ਵੱਲ ਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਯਾ ਨੀਅਤ। ਫੋਟ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਇਹਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ

"ਖ਼ਰਾਸੋਵ, ਖ਼ਰਾਸ਼ੋਵ.." (ਚੰਗਾ, ਚੰਗਾ), ਉਹਨਾਂ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਥਾਪੀ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਜਾ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾ।"

ਫਲੋਰੀਆ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਮੀੜਿਆ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਫਿਕਰ ਲਾਹ ਕੇ ਓਧਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ।

13.

"ਮੈਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੇ ਗੰਢੜੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਤੇ ਭੋਰਾ ਕੁ ਅਕਲ ਪੋਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ ਏ।" ਜੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਕੋਕੋਰ ਪੰਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਲਾਗੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਢੱਠੀ-ਕੰਢੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹਨਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ।

"ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਏਥੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਨੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੀ ਤੱਕ ਪਤਾ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੰਢੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਪਈ ਏ: ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਿਰਤੀ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਊ ਸਕਦੇ ਨੇ । ਏਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡੇ ਤੇ-ਨੱਕੇ ਵਰਗੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਏਸ ਲਫ਼ਜ਼ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹਨਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਏ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਤਾ ਵੀ ਸੰਸਾ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਉਮਰਾਂ ਭਰ ਗਰੀਬ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸੁਭਾਗੇ ਦਿਨ ਓਸ ਧਰਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਿਹੜੀ ਏਨੀ ਦੇਰ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਐਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਵਾਹਦੇ ਬੀਜਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੰਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਓਸ ਥਾਂ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਿਆੜ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ