ਚੰਦਰੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ । ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਚਾਚਾ ਤ੍ਰਿਗਲੀਆ ਨੂੰ ਅਮਨ- ਅਮਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ ਬਿਤਾਂਦਿਆਂ ਤੇ ਉਹਦੀ ਵਹੁਟੀ ਕਿਤਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਤੱਕ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ...”

ਪਰ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਅਜਿਹੀ ਚਿੱਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਥੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ, ਸੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕੁਝ ਪਤਾ ਸੀ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖ ਲੈਣ ਦੀ ਧਾਰ ਲਈ।

ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲਿਖ ਸਕਦੇ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਵੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਓਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਣਾ ਕਿ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੇਰ ਉੱਤੇ ਢੱਠੀ-ਕੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੜਾਈ ਹਾਲੀ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ. ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਜੋ ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਜਰਮਨਾਂ ਹਥਿਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹ ਹਾਲੀ ਅਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਾਏ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੇ ਨਾਲੇ ਏਨਾ ਕੁਝ ਜੇ ਉਹਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਏਸ ਵੇਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ ਛੋਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ?

"ਪਿਆਰੀ ਨਾਸਤਾਸੀਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਏਥੇ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।"

ਪਰ ਕੀ ਨਾਸਤਾਸੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਓਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਚੁੱਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ ਦੇ ਓਸ ਨਿਖਰੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ-ਪਲਮੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਛ ਬੋਲੇ ਕੱਠੇ ਖੜੋਤੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਉੱਠੀ ਸੀ ?

ਆਪਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਨਿੱਜੀ ਗੋਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ-ਪਿਆਰੀ ਨਾਸਤਾਸੀਆ, ਏਥੇ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਤਕੜਾ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਫੋਟੜ ਟੁੱਟੀ ਲੱਭ ਵਾਲੇ ਫਲੋਰੀਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਏਸ ਬੰਦੇ ਦੇ ਬੇਮਲੂਮੇ ਜਹੇ ਧੌਲੇ, ਕੋਕੇ ਭਰਵੱਟੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਤੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏਂ। ਮੈਨੂੰ ਕੰਦੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰਲਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਥਾਪੀ ਦੇ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰੁਮਾਨੀਆ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹਾਂ।

"ਹਾਂ, ਖ਼ਰਾਸ਼ੋਵ!” ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ।

ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਤਨੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ । ਏਸ ਵੇਲੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਸੁਰਤ ਟਿਕਾਣੇ ਆਈ। ਮੈਂ ਓਸ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ