ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮਸਲੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਦ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ / ਸਮਰੱਥਾ/ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੀ ਹੈ:-
1)ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇਜ ਸਾਹਵੇਂ ਮੋਮ ਵਾਂਗੂ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗੀ
ਡਰਾਵਾਂ ਨਾ ਦਿਓ ਲੋਕੋ ਕਿਸੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ।
(ਉਹੀ ਪੰਨਾ-34)
2) ਸੁਲਗਦੇ ਸੂਰਜਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੈਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂਗੀ।
ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਕਿ ਪਲ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਜਾਵਾਂਗੀ।
(ਉਹੀ ਪੰਨਾ-38)
ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਦੁਸਰਾ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਗੀਤਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਕੌੜੇ-ਮਿੱਠੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ:-
1) ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਂ ਪਲਾਂ ਹੀ ਪਲਾਂ 'ਚ ਖ਼ੁਦਾ ਹੋ ਗਈ।
2) ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਪੂਜਾ ਮੈਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ
ਨਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਬਿਨ ਤੇਰੇ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਖ਼ੁਦਾ ਹੋਵੇ।
(ਉਹੀ ਪੰਨਾ-63)
ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦਿਆਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਨੂੰ ਨਾਰੀ-ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਕਮਣੀ, ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਬਣਕੇ ਜਿਉਣ ਨਾਲੋਂ ਸੋਹਣੀ, ਸੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਹੀਰ ਬਣਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਲਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਹਿਬੂਬ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਭਾਵਕ- ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰੂਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਜਿਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:-
- ਉਹ ਤਾਂ ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਦੇ ਮੋਹ-ਕਾਵਿ ਦੀ
ਵਾਚਿਆ ਨਾ ਜਦ ਕਿਸੇ ਤਾਂ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਹੋ ਗਈ।
- ਮੈਨੂੰ ਏਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕੌਣ ਕਰੇ
ਮੇਰਾ ਅੱਥਰੂ ਲਾਵੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ
ਮੇਰੇ ਹਉਕੇ ਦਾ ਵੀ ਸੇਕ ਜਰੇ।
(ਨੀਲਿਆਂ ਮੋਰਾ ਵੇ ਪੰਨਾ-72)
