ਮਦਨ ਵੀਰਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਪ੍ਰੀਤਇੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਚਨਾ ਅਜਿਹੀ ਪੀਡੀ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭਿਅਚਾਰਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ- ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਲੇਵਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਵਚੇਤਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲੇ ਉਹ ਠੋਸ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਨ।" ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਜਾਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਨਲੇਵਾ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜਨਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕੋਈ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਨੀ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਣ ਨਾਲ ਰਚੀ ਗਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਪਈ ਮਾਰ ਹੀ ਏਨੀ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆਂ, ਇਸ ਦਾ ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਜਾਲ 'ਚੋਂ ਬੰਦ-ਖਲਾਸੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਖਦੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਉਤੇਜਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਸਾਧਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮੂਹਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਚੇਤਨਾ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੇਤੂ ਲੋਕਾਂ (ਆਰੀਅਨ) ਨੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਣ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵੰਡ ਅੱਗੋਂ ਜਾਤੀ ਵੰਡ 'ਚ ਵਿਭਾਜਤ