ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੰਦਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਡਾ. ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ

ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੰਦਨ ਇਕੱਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਿਸਹਿਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ (2002), ਚੁੱਪ ਦੇ ਰੰਗ (2005), ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਗਤ ਸਿੰਘ- ਅਣਥੱਕ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ (2008) ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਾਰਫ਼ਤ (2009) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਪਾਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੰਦਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਸਾਰ ਉਸਦੀ ਤੀਸਰੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੀਹਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ-ਅਣਥੱਕ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਵੇਰਵਿਆਂ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਵਰਨਣ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ "ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ " ਅਤੇ "ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ" ਚੁੱਪ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦੀ ਹੋਈ “ਇਨਕਲਾਬ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ" ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿੰਬ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨਮਈ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ 'ਸਵਦੇਸ਼ੀ' ਦੇ ਸਮਵਿਥ 'ਉਦਾਰੀਕਰਣ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਣ ਤੇ ਗਲੋਬਲੀਕਰਣ' ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮੰਡੀ ਦੇ ਖ਼ਪਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਵਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ 'ਗੁਲਾਮੀ ਭਰਪੂਰ ਆਜ਼ਾਦੀ' ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚਿਤਰਦੀ ਹੋਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ,

ਚਲਣਾ ਸੀ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਣਨਾ ਸੀ