ਵਿਲੱਖਣ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ: ਦੇਵਨੀਤ-ਕਾਵਿ

ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ 1996 ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਕੰਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿਚਿਆ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਕਿਸ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਦੈਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ, ਵਸਤੂ-ਜਗਤ, ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਮਾਤਰ ਚਲ-ਚਿਤਰ/(Filkers) ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਵੇਕੀ ਪਾਠਕ ਤਾਂ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਪਰੰਤੂ ਪਰੰਪਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਖਣ ਵਾਲਾ ਪਾਠਕ ਜ਼ਰੂਰ ਇਕ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਦੇਵਨੀਤ-ਕਾਵਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਮਿਥ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਸਰਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮੂਲਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਿਗਸਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਉਸਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਪੰਰਪਰਾ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਕਵੀ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਸਹਿਤ ਉਸਾਰੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜਟਿਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਾਵਿ- ਸੰਦਰਭ ਕਿਸੇ ਸਪਾਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸੰਦਰਭ ਲਗਾਤਾਰ ਸਥਗਿਤ ਜਾਂ ਮੁਲਤਵੀ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਦਰਭ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਪਾਠਕ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਲਈ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਕਤਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਦਿਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤੀਂ ਰਾਤ' ਨੂੰ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ:-

ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਠੰਡੀ ਸਿਆਲੀ ਰਾਤ ਹੈ

ਚੁਫੇਰੇ ਚੁੱਪ ਹੈ

ਜੁਝਾਰੂ ਕਵੀ

ਆਪਣੀ ਦੋਸਤ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਕੁੱਤਾ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ

ਕਵੀ ਤੇ ਕੁੜੀ ਵਿਚਕਾਰ

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ