ਰਾਤ ਨੂੰ

ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਮੋਟਿਫ-ਇਕਾਈਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਖਰੇ ਅਤੇ ਟੁੱਟਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਦਰਭ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਸੰਦਰਭ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਇਥੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਤੋਂ ਖਿੰਡਾਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਮੋਟਿਫਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਖੱਪਿਆਂ (Gapes) ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੈਰੀਦਾ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਟੈਕਸਟ ਵਿਚ ਅਰਥ ਮੁਲਤਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਕੂਲਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲੇ ਚਿਹਨਕ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਕ ਪਰਤ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੁਝਾਰੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਹਿਕ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਵੀ ਸੂਚਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ 'ਰਾਤ' ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁਝਾਰੂ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰਾਤ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣ ਰਹੀ। 'ਜੁਝਾਰੂ' ਚਿਹਨਕ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਦੇਵਨੀਤ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚਿਹਨਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਜਿਥੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਉਥੇ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ 'ਹੁਣ ਸਟਾਲਿਨ ਚੁਪ ਹੈ' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਟੁਕੜੀਆਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪਰਿਆਇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਵਿਯੂਅਲ ਇਕ, ਵਿਯੂਅਲ ਦੋ' ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:-

ਵਿਯੂਅਲ ਨੰਬਰ ਇਕ

ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਗੈਰ-ਜੱਟ ਮਿੱਤਰ

ਦਾਰੂ ਦੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ:

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਹ ਜੱਟ

ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਦਰੜੇ ਐ

ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜੱਟ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ

ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਨ ਕਰੀਂ