ਵਿਯੂਅਲ ਨੰਬਰ ਦੋ

ਮੇਰੀ ਸਾਲੇਹਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨੂੰਹ

ਆਪ ਜੱਟੀ

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲੀਂ ਲੱਗੀ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ

ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੇਖ

ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ:

ਵਾਹ ਕਿੰਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ

ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਭਾ ਰਹਿਤ ਹੈ

ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ਇਹ ਤਾਂ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰੈ

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵਖਰੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਖੰਡ ਗੈਰ-ਜੱਟ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਜੱਟ ਸ਼ਖਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਜੱਟਵਾਦੀ ਹਉਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ ਤਿੱਖਾ ਪਰਿਹਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਗੈਰ-ਜੱਟ ਦੀ ਇਕ ਅਲਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਦਰੜਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਵੀ ਅਗ੍ਰਭੂਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਜੱਟੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਹਉਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਡੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੇਵਨੀਤ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਤਬਸਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਰਣਾ ਦੇਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂਕਣ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅੰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਇਕ ਜੁਗਤ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕਹਿਰੇ ਕਾਵਿ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਬਣ ਰਹੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਕੇ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ:

ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ

ਪੀਚੋ-ਬੱਕਰੀ

ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ

ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਖਾਨੇ ਬਣਾ ਬਣਦਾ ਖੇਡ-ਘਰ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖਾਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ

ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਰਖਦੀਆਂ