ਸਮੁੰਦਰ

ਸਭ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ

ਖੇਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ

ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂਹਰੇ

ਪਹਿਲਾ ਖਾਨਾ

ਸਮੁੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਤਿੰਨ ਸਤਰਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖੇਡ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਪਿੱਤਰ- ਪੁਰਖੀ (Patriarchy) ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਧਵਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਖੇਡ ਖੇਡਦੀ ਬਾਲੜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿਕ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਬੱਝੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇਵਨੀਤ-ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਰਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਗਤੀਵੀਦੀ ਦੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਅੱਜ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰੋਲ-ਘਚੋਲਾ ਅਲਾਪਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੇਖੀ-ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਣਭਿੱਜ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ/ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਰਖਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਜੋਕੇ ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੀ ਨਹੀ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇ-ਲਿਹਾਜ਼ ਵੀ ਹੈ:

ਕਦੇ ਇਸੇ ਘਰ 'ਚ

ਕਾਮਰੇਡ ਆਉਂਦਾ ਸੀ-ਵਰੰਟ ਸ਼ੁਦਾ

ਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੜ੍ਹਦਾ

ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ

ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ:

 ਰੋਟੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ 'ਚ

ਵਿਘਨ ਹੈ

 

ਸਵੇਰੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਉਸਦੇ ਖੀਸੇ 'ਚ ਪੰਜਾਹ ਦਾ ਨੋਟ

ਪਾਉਂਦਾ-ਉਸ ਤੋਂ ਚੋਰੀ-

ਅੱਜ ਇਸੇ ਘਰ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ

ਕਾਮਰੇਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਅਣਕੱਟੇ ਰੁੱਖੇ ਘਾਹ ਨੂੰ

ਮਖਮਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ