'ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਇਕ ਫ਼ਰਜ ਹੋ ਗਿਆ।

ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਾਕ ਜਜ਼ਬਾ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਵਫ਼ਾ ਤੋਂ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੀ ਧੱਕੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੇ ਕਟ ਮਰਦਾ ਹੈ।'

ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਜਬੂਤ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਰੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਅਕੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੈ। 'ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਬਦਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅੰਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਲੈ ਲਈ। ਤੜਕੇ ਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਬਾਲੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਟੀ ਸਟਾਲ ਤੋਂ ਚਾਹ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਪੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਪਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਚਾਹ ਪੀਤੀ ਸੀ । ਯਾਦ ਵੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਰੰਗੀਨ ਲੋਹੜਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸੀਉਂ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਚੀਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਫੱਟਿਆਂ ਤੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਪਾਸੇ ਪਰਤਦੇ ਰਹੇ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੱਡ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਸਲਵੱਟੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ। ਇਕ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਲੱਸੀ ਪੀਤੀ । ਫਿਰ ਸਿੱਧੇ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।

ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਦੀਆਂ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਮਾਰੀਆਂ। ਇਕ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੋਲੀ ਵਿਚ ਰਲਾਇਆ ਅਤੇ ਲੱਗੀ ਲੈਫਿਟ ਰਾਈਟ ਹੋਣ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਉਸ ਖੂਬ ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭੁਆਇਆ। ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸਲੂਟ ਕਰਨਾ ਸਿਖਿਆ, ਕੱਸ ਕੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮਥੇ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਤੇ 'ਠਾਹ' ਦੇ ਕੇ ਜੇ ਸੱਜਾ ਬੂਟ ਖੱਬੇ ਵਿਚ ਮਾਰਨਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਔਖਿਆਈ ਹੋਈ। ਦਿਲ ਕਰੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਜਾ ਪਵਾਂ ਅਤੇ ਦਮ ਮਾਰਕੇ ਤਕੜਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਦਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇਹ ਗਲਾਵਾਂ ਗਲੋਂ ਲਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਜਦ ਤਕ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਅਨੁਭਵਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਗਲੀ ਪਰੇਡ ਲਈ ਫਿਰ ਬਲ ਫੜ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ।

ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈਣ ਪਿਛੋਂ ਸਾਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇਡਦੇ, ਮੰਜੇ ਘੜੀਸਦੇ ਬਾਰਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਸਾਥੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਪਰਚਾਉਦੇ, ਕਈ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਚੁਪ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਨੀਂਦ-ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂ ਉਇ ਚੌਰਿਆ, ਕਿੰਨੇ ਜੁਆਕ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਏਂ?

'ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਛੜਾ ਹੀ ਹਾਂ ਭਰਾਵਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਾਜੋ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾ ।"