ਤਾਂ ਤੇ ਰੱਬ ਨੇ ਆਪਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਰਖੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਬਈ ਰੱਬ ਕਦੋਂ ਵਿਆਹੁੰਦਾ ਏ। ਰੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚੁੱਪ ਕੀਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਐ। ਮਰ ਜਾਣਗੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਉਂਕੇ ਲੈ ਲੈ...

ਵਾਹ ਬਈ ਵਾਹ। ਇਹ ਤੂੰ ਲੱਖ ਰੁਪਈਏ ਦੀ ਆਖੀ, ਵਿਆਹੇ ਛੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਭਲਾ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਸਨ ਏਥੇ ਆ ਕੇ।

ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਏਥੇ ਜਾਨ ਫਾਹੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਧਰ ਕੋਠੇ ਟਪਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।

'ਹਾਂ, ਹੋਰ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਗੀਆਂ ਸਾਲ ਸਾਲ ਭਰ।'

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਗੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸਭ ਦੀ ਅੱਖ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਪੌਣੇ ਛੇ ਦਾ ਬਿਗਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕੰਨੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ । ਸੁਪਨੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ, ਮਿਲੇ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ। ਭੱਜ ਨੱਠ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਹਾ ਲੈਂਦਾ, ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਹੀ ਵਰਦੀ ਪਾ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਓਹੀ ਬਾਹਾਂ ਨਿਤ ਵਾਂਗ ਉਤਾਂਹ ਹਿਠਾਂਹ, ਏਧਰ ਘੁੰਮੋਂ, ਸਿਧੇ ਚਲੋ, ਥੱਲੇ ਡਿਗੋ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਉੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਹਵਾਲਦਾਰ ਬੁੱਲ੍ਹ ਟੁਕਦਾ ਆਖਦਾ, 'ਓਦੋਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਪਰਾਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਚੂੰਬਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਕਦੇ ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭੌਂ ਆਉਂਦਾ ਸਾਂ। ਪਾਬੰਦੀ ਬੜੀ ਸੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਵਿਹਲ ਲਈ ਭੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਥੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਗ਼ਮ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਨਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਿਸੇ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਗਰਕ ਰਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਮੈਂ ਕਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪੀਂਦਾ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਗੁਨਾਹ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੈੜੇ ਚੰਗੇ ਦਿਨ ਬੀਤਦੇ ਗਏ।

ਸਾਡੀ ਚਾਨਮਾਰੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਮਿੰਟੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਮਰਵਾ ਰਾਈਫਲ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਪਲਟਣ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਅੱਵਲ ਰਿਹਾ। ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਘੜੀ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਸ 'ਟੁਮ ਜੁਆਨ ਬਹੁਤ ਅੱਚਾ ਹੈ।‘ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰੰਗਰੂਟੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਪਹਿਰੇ ਤੇ ਵੀ ਆਕੜ ਕੇ ਖਲੋਣ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਬੀਤਦੇ ਗਏ ਹਫਤਿਆ ਪਿਛੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਲੰਘ ਗਏ। ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੁਢ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਪਿਛੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਆਇਆ।

ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਠੀਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੇ? ਦੋ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਸਤਨਾਮ ਵੀ ਮਿਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਬੜਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਪਿਛੋਂ