ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਸਾਕ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਫਿਰ ਭੀ ਹੀਆ ਰਖਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਏਥੇ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਵੀ ਹੁਣੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

"ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀ ਬਚ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਅਗੇ ਕੇਵਲ ਲੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਸੂਲੋਂ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਦਾ। ਜੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਮੁਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਮੈਂ ਮੰਗਣੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਾਂ ਨਾ ਵਿਆਹ ਦੇ । ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ।

'ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਵੋ, ਸਭ ਕੁਝ ਜੰਗ ਪਿਛੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।‘

'ਸਰਦਾਰ ਜੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਾਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਮਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਆਸ ਕੀ ਅਰਥ ਰਖਦੀ ਹੈ ।‘

ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਹੀ ਕੀ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਫਤਹ ਬੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਪੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲੇ । ਘਰ ਦੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਨਰਾਜ਼ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਕੋਰਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਪਿਆਇਆ ਐਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆ ਨਾ।

ਛੁੱਟੀ ਬੀਤ ਗਈ। ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਪਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਿਆ ਤੇ ਆਖੀਰ ਦਿਨ ਤਕ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ । ਕੋਈ ਵੀ ਥੋਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਕ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਨੱਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਵੀ ਸਾਂ। ਇਹ ਓਹੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਛੜਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਹੌਲ ਪਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਲ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੇ ਦੇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਸੱਚਮੁਚ ਪਿਆਰ ਪੈਂਦਾ ਹੀ ਫਰਕ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਿਟਬੈਗ ਸਾਂਭਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਿਓ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਟੀਨ ਵਿਚ ਪੁਆਇਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਤਾਰੋ ਵੀ ਗੋਦੀ ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਮੁੰਡਾ ਉਸ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਰੁਪਈਆ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੇਂਦਿਆ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਰੁਪਈਏ ਦਾ ਨੋਟ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿਗ ਪਿਆ । ਤਾਰੋ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ 'ਰੁਪਈਆ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ, ਵੱਡਾ ਆਇਆ ਹੈ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਫੜਾਉਣ ਵਾਲਾ।

'ਮੁੰਡਾ ਮੇਰਾ ਵੀ ਕੁਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਬੇਬੇ ਜੀ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ ਤਾਰੋ ਨੇ ਰੁਪਿਆ ਰਖ ਲਿਆ ਓਦੋਂ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਖਾਕੀ ਵਰਦੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਹਸ ਪਏ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹਸਦਿਆਂ ਮੁੰਡਾ ਤਾਰੋ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੇ-ਦਿਲਾ ਜੇਹਾ ਸਾਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ। ਤਾਰੋ ਨੇ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਚਿੱਠੀ ਪਾ ਦਿਆ ਕਰ।

'ਬਹੁਤ ਹੱਛਾ ਜੀ।