ਮੈਂ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਜੇਹੀ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਮਿਲਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਬੁਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ 'ਚੀਕੂੰ ਚੀਕੂੰ ਕਰਦੇ ਬੂਟ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

11

ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਹਰ ਦਿਨ ਨਾਲ ਪਾਲ ਦੀ ਯਾਦ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਚੁੰਬੜੀ ਰਹੀ। ਸਾਡੀ ਪਲਟਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆ ਗਿਆ, ਕਈਆਂ ਘਰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਜੂਰ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ। ਮੈਂ ਛੁੱਟੀ ਨਾ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ।ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਜਰੂਰ ਪਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਕੜੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਗਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣ ਕੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਗਾ, ਪਰ ਬਾਹਵਾਂ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਤੂਫਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਾਡੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਦੋ ਦਿਨ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਬਾਦਬ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ-

ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਏਹੀ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਪਾਲ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਯਾਰ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੇ ਪੂਰਾ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਕਈ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣੋਂ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਦੇ ਕਿ ਪਾਲ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਕਿਤੇ ਬਲਬੀਰ ਨੇ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਖਾਸ ਬਹੁਤੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਚਰਚਾ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤਾ ਐਸ. ਡੀ.ਓ. ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਕਿ ਕਿਥੇ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੋਈ ਦਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਮਨ ਘੜਤ ਅਫਵਾਹਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਤੁਸਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਬੀ ਤੇ ਕਾਕਾ ਤਕੜੇ ਹਨ।

-ਤੁਹਾਡਾ

ਸਤਿਨਾਮ

ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਪਾੜ ਕੇ ਭੋਰਾ-ਭੋਰਾ ਕਰ ਸੁੱਟੀ। ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੀ ਨਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ?

ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਅਗੋਂ ਸਾਰੀ ਪਲਟਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਘਟ ਸਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਏ ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਵਾਧੂ ਸਾਮਾਨ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਟੀਆਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਕੇ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕਾਫੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਲੋੜ-ਪੀੜ ਨਾਲ ਫਿਸਿਆ ਦਿਲ ਵੀ ਹਉਕੇ