ਸਾਂ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਲ ਦੇ ਸੁਫਨਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਤ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਸਾ ਕੇ ਉਜਾੜ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਅਮਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਇਛੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਅਸੀਂ ਹਾਵੜੇ ਜਾ ਉਤਰੇ। ਕਲਕੱਤੇ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸਾਡੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਤੰਬੂ ਜਾ ਲਾਏ।

ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਉਥੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾਉਣੇ ਪਏ, ਆਖ਼ਰ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਰਾ ਬਰਮਾ ਮਾਰ, ਹਮਲਾ ਕਰਨੋਂ ਰੁਕ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਦੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।

ਜਿਥੇ ਸਾਡੇ ਕੈਂਪ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸੀ। ਇਕ ਨਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨੂੰ ਤੋਲ ਰਹੀ ਸੀ । ਦੁਸ਼ਮਣ ਬੜੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਟਿਕਾਣਾ। ਕਦੇ ਗੋਲੀ ਕਿਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਕਿਤੋਂ। ਅਸੀ ਕਿ ਗੋਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਵੀਹ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਰ ਨਿੱਕਾ ਮੋਟਾ ਹਮਲਾ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨੱਠ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।

ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਸੂਹੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਅੱਠ ਮੀਲ ਤਕ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਤੋਂ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤੱਕ ਸੀ। ਮੱਛਰ ਏਦੂੰ ਬਹੁਤਾ ਮੋਟਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਮਲੇਰੀਏ ਦੇ ਬਚਣ ਤੋਂ ਕੁਨੀਨ ਦੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਹਫਤੇ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਏਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਿਪਾਹੀ ਮਲੇਰੀਏ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦੇ । ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਪ ਉਕਾ ਹੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ।

ਸਫਰਮੈਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸਾਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੜੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਜਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ ਉਹ ਲੜਨੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹਟਦੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੈਰੀਂ ਬੂਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਪਿਠਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਵੀਹ ਸੇਰ ਦੇ ਬੁਚਕੇ ਹੁੰਦੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਾਡੇ ਹਮਲੇ ਅਗੇ ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਾ ਗਈ, ਅਸੀਂ ਨਦੀ ਤੋਂ 15 ਮੀਲ ਤਕ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਮਲ ਲਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ ਵਧੇਰੇ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸਨ। ਅਸਾਂ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਫੂਕਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੰਗ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸੀ।