ਲੜਾਈ ਤਕਰੀਬਨ ਥੰਮ੍ਹ ਗਈ ਸੀ । ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਲਟਣ ਦੇ ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਚੌਦਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈਣ ਲਈ ਲੱਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਥਕ ਗਏ ਸਾਂ, ਪਰ ਜਾਣੋ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਾਂ ? ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਭਾਲ ਲਈ ਚਲ ਪਏ। ਪੱਗਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਵੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਟੰਗ ਲਈਆਂ, ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਸਮਣ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਧੋਖਾ ਖਾਵੇ। ਤਿੰਨ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਏਧਰ ਓਧਰ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਸਾਡੀ ਟੋਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਜੁਆਨ ਸੀ, ਉਂਜ ਪਰੇੜਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਵੀ ਰੰਗ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵੀ ਦਾਗ਼ ਸਨ, ਉਸ ਮੇਰੇ ਵਲ ਮੁਸਕਾਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਭਰਾਵਾ! ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

“ਫੀਰੋਜਪੁਰ।‘

'ਤਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਗਰਾਈਂ ਏ? ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਨਿਧੜਕ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਾਂ । ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਆਇਆ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਜਕੇ ਘਾਹ ਵਿਚ ਮੂਧੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਉਠ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਤਿੰਨ ਕੁ ਮੀਲ ਤਕ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਸਾਂ ਫਿਰ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚਲਾਈਆਂ। ਸਾਡੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਵਾਲੇ ਦਸਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਚੌਕੰਨੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਬਾਹੀ। ਅਸਾਂ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਤ ਕੱਟੀ । ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਗਲ ਤੋਂ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲੋਂ ਖਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਹੁੰਦੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਠ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਿਟ ਬੈਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਤਾ ਲਗਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਾਪਾਨੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਝਟ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਰਾਹੀਂ ਪਿਛੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਸਾਡੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਉਸ ਤੇ ਗੋਲੇ ਚਲਾਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਫ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਵੇਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਛੇ ਸਤ ਪਾਸਿਓਂ ਗੋਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਗੋਲੀ ਆਵੇ, ਸਾਡੀਆਂ ਰਫਲਾਂ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਉਸ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇਵੇ । ਦੁਸ਼ਮਣ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਗੁੱਝਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਅਸੀਂ ਦੋ ਦਿਨ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਜਾਪਾਨੀ ਸਵਾਏ ਦੂਰੋਂ ਤੋਪ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਢੁੱਕੇ । ਸਾਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਬੇਹਿਸਾਬ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕਾਫੀ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਹਮਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਘੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟੁੱਟਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਬੇ-ਹਿਸਾਬ ਗੋਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ