'ਤੁਸਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣਾ, ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨੀ।

‘ਮੁਝੇ ਆਪ ਕੀ ਰਾਏ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।'

'ਦਿਲ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਜੀ ਮੇਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਪਰ ਕੀਤਾ ਕੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਪਤੀ ਹੈ। ਪਾਲ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਾਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਪਟ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚੋਂ ਕਦੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਾ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਪਾਲ ਦੀ ਹੀ ਮੁਹੱਬਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਫਰਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਮੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੁਸਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹੀ ਪਾਲ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ। ਉਂਜ ਮੈਂ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

'ਆਪ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਪਾਲ ਕੋ ਭੀ ਐਸਾ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਤੇ ਹੈਂ।'

'ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਪਾਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਰੂਹ ਤੋਂ ਰੂਹ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹਾਲ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਵ ਪਾਲ ਤੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਆਤਮ ਪਾਲ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ। ਦਿਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵਸਾਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਦੋਂ ਬੇਈਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਮੇਰਾ ਨਾਵਾਂ ਕਟਵਾ ਦੇਵੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ।'

'ਹੱਛਾ! ਅਗਰ ਆਪ ਕੀ ਯਹੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਤੋ ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੂੰਗਾ ਕਿ ਆਪ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਭੀ ਮਿਲ ਜਾਏ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕਰ ਮੋਰਚੇ ਸੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਹੈਂ। ਅਬ ਆਪ ਛੁੱਟੀ ਜਾਓ, ਛੁੱਟੀ ਕੇ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਹੀ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

'ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਤੁਸਾਂ ਪਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਲਾਸਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਤੁਹਾਡੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ।

'ਆਪ ਫਿਕਰ ਮਤ ਕਰੋ।'

ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਦਿਲ ਘਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਯੂਸੀਆ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਦੁਨੀਆ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਰੁਖੀ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕਾਇਆ ਮੌਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ । ਦਿਲ ਚਿਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੀ ਪਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਉਨੀਂਦਰੇ ਕਟੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ?

'ਕਿਥੋਂ ਆਏ ਹੋ ? ਪਾਲ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ।

'ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ।

'ਹਾਏ ਰੱਬਾ! ਤੁਸੀਂ ਐਨੇ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਥੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ।