"ਤੇ ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਖਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਨੱਚਣਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਚ ਉਦੋਂ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਵੇਂ ਨ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਪੈਰ ਰੁਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਣ।

"ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ 'ਹਰਕਤ' ਵਿਚ ਵਹਿ ਜਾਓਗੇ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਡਾਰੀ ਭਰੋਗੇ।

"ਕਿਉਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਜਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਵੀ ਚਾਨਣ ਹੈ।

"ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਬੱਚਾ ਕੁੱਖ 'ਚ ਤੇ ਬਾਹਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਨਣ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਰਲਿਆ ਹੈ।"

7

ਇਕ ਹੋਰ ਸਵੇਰ, ਜਦੋਂ ਅਲ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਤੇ ਮੈਂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਡਿਊਢੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਜਾਤਜ਼ (Jataz) ਨਾਂਅ ਦਾ ਇਕ ਪੁਜਾਰੀ ਸਾਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਅਲ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ-

"ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਕ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਨਾਂ ।"

ਅਲ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਨੇ ਮੌਨ ਹੋਏ ਜਾਤਜ਼ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ—

"ਜ਼ਰੂਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਹਰੇਕ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਭਰਾ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ 'ਮਾਲਕ' ਸੰਬੋਧਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ।

"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜਮਾਂਦਰੂ-ਹੱਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ।"

ਜਾਤਜ਼ ਕੁਲ ਪਲਾਂ ਲਈ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲਿਆ-

"ਖੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਨਾਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਭਰਾ ਬਣ ਕੇ ਵਿਚਰੀਏ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ 'ਸ਼ਬਦ' ਸਾਨੂੰ ਏਦਾਂ ਕਰਨੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।"

ਅਲ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਨੇ ਜਾਤਜ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾਈਆਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ-

"ਮੈਂ 'ਭਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂਅ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜੀ ਆਇਆ ਆਖੇਗਾ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝੇਗਾ। "

ਤੇ ਏਦਾਂ ਜਾਤਜ਼, ਤੂੰ ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇਗਾ, ਤੂੰ ਯਕੀਨਨ ਜਾਣ ਜਾਏਂਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂ ਕਿ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ 'ਜੀਵਨ' ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ,