ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਫਾਟਕ ਬੰਦ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਆਇਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੈਸੇ ਵੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰ ਇਕਾਂਤ-ਵਾਸ 'ਚ ਹੈ।
ਤੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਤੇ ਏਨੀਆਂ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘਣ ਬਾਅਦ, ਅਲਮੁਸਤਫ਼ਾ ਨੇ ਫਾਟਕ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਸੀ।
ਤੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਬੰਦੇ ਆਏ, ਤਿੰਨ ਉਸ ਦੇ ਬੇੜੇ ਦੇ ਮਲਾਹ ਸਨ, ਤਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ-ਬੇਲੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਹ ਖੇਡਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ।
ਤੇ ਇਕ ਸਵੇਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਅਲਮੁਸਤਫ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੰਘੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੋਈ ਕੀਤੀ- "ਮੇਰੇ ਮੁਰਸ਼ਦ, ਓਰਫੇਲੀਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਓ ਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।"
ਤੇ ਅਲਮੁਸਤਫ਼ਾ ਮੌਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੂਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਤੇ ਅਥਾਹ ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਵੀ; ਉਸ ਦੀ ਮੋਨਤਾ ਵਿਚ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਸੀ।
ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਤਾ ਤੋੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ- "ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਮੇਰੇ ਹਮਰਾਹੀਂ ਸਾਥੀਓ, ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜੋ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬੱਝੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੜੀ ਹੈ।
"ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜੋ ਗੁੰਡਾ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੈ- ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫੋਕੇ ਵਿਖਾਵੇ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ।
"ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਵੇਗ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਤ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਸ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
"ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ: ਆਪਣੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੋਰਚਾ ਵਿੱਢਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਧੌਣ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਤਖ਼ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਢੇ ਜਾਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ।
"ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜਿਹਦਾ ਰਾਜਨੇਤਾ ਇਕ ਲੂੰਬੜ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਇਕ ਮਦਾਰੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਾ ਜੁਗਾੜਬਾਜ਼ੀ ਵਾਲੀ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਤੇ ਹੱਥ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ।
"ਕੋਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਦੋਬਾਰਾ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕਰ ਸਕੇ।
"ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਗੂੰਗੇ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਨੇ, ਤੇ
