ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਮੇਰਾ ਹਮ-ਉਮਰ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਠਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੋਲੀਉ ਮਾਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬੇਜ਼ਾਰ। ਕਦੇ ਸੰਘਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਸਫਾਚੱਟ। ਚੌਥੀ-ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਲਸ ਪੋਲੀਓ ਮੁਹਿੰਮ ਹੇਠ 'ਪੋਲੀਓ ਡਰਾਪਸ' ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਇਹ ਸੁਵਿਧਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਬਚ ਜਾਂਦਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪੋਲੀਓ ਦਾ ਹੀ ਅਸਰ ਸੀ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ, ਬੇਲਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਕਲਾ ਜਾਂਦੀ । ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਕੁੱਕੂ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਵੰਡੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ 'ਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੀਕਾ ਪੱਕਣ ਕਾਰਨ ਫੈਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 'ਕੁੱਕੂ' ਨੇ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਭਰਾ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਸੌਦਾ ਵਗੈਰਾ ਮੰਗਾ ਕੇ ਪੁਆਉਣ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਛਡਦੇ। ਕੁੱਕੂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿਠੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਟਾਚਾਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਬੜੇ ਹੀ ਅਦਬ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ।

ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਕੂ ਪਾਸ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਤਲਬਗਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੋਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਜਿਹਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ। ਪੋਲੀਓ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ' ਜਿਹੜੇ ਮਰਜ਼ੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਗੋਲ ਕਰ ਲਵੇ। ਨਵੀਨਤਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਉਸ ਪਾਸ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਕ ਅੰਗ ਦੇ ਨਕਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੂਸਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੁੱਕੂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਇਹ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਉਸ ਪਾਸ ਬੈਠਿਆਂ ਬੀੜੀ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਕੱਕੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੋਸਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਇਸ ਆਦਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।" ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਦਿੱਖੀ ਲੱਗ ਮਾਸਟਰ ਜੀ, ਅੱਜ ਪੂਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਹੋਈ ਗਿਆ ਬੀੜੀਏ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ।