ਜਿਵੇਂ ਲੂਅ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫੈਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਅੱਗ ਵੇਖਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਬੈਠਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੰਗੀ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੀਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਚੀਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਹਿ, ਚਿਲਾਣੂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੱਕੀਆ ਝਾੜੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘਿਉ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਖੈਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਸੜਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਤਫਤੀਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ 'ਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੇਟ ਅੱਗ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਬੇਬਸ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਿਟਦੇ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਰਖਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਫੌਜੀ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮਿਨੂੰ ਪਤਾ ਇਹ ਅੱਗ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮਹਿਕਮੇ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਾਈ ਹੈ। ਤਫਤੀਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ। ਪਿੰਡ ਆਲਿਓ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰੋਹਗੇਂ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸੁਆਹ ਕਰੀ ਕੇ ਰੱਖੀ ਦੇਗ। ਇੰਨੀ ਸਾਡੀ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਬੀ ਨਿਗਲੀ ਜਾਣਾ। ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਹੋਈ ਜਾਗ। ਸਾਡਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟੀ ਜਾਗ ਇਨੂੰ ਰੋਕਣ ਪੈਣਾ। ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪੌਗ। ਮੈਂ ਗਲਾਨਾਂ ਉਨੂੰ ਜੋ ਸਬਕ ਸਿਖਾਣਾ ਹੋਗ ਨੀ ਨੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰੀ ਦੇਣਾ। ਭਸਮ ਕਰੀ ਦੇਣਾ।" ਫੌਜੀ ਚੀਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਆਪ ਭੁੱਲਕੇ।

ਫੌਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਦੁਆ ਲਈ ਉਠੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਮੁੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ

"ਸੱਪ

ਆਪਣੀ ਕੰਜ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ

ਸੱਪ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

ਆਦਮੀ

ਜਦੋਂ ਮੁਖੌਟਾ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ

ਤਾਂ

ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ

ਸੱਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

25. ਮੌਤ ਦਾ ਮੁੱਲ

ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰੇਕ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਫੌਜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਲੜਕੇ ਅੱਠ-ਦਸ ਪਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਇਧਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਔਕੜਾਂ ਭਰਿਆ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਸ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦੀ।

ਮੈਂ ਰਾਣੁਕਾ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੰਪਰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਸਾਰਾ ਗੇਟ ਵੇਖਕੇ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ 'ਤੇ "ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ" ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਜਵਾਨਾਂ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਢੰਗ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤਰਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਫਾਰਮ ਭਰਦਿਆਂ-ਭਰਦਿਆਂ ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਧ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਜਾਂਬਾਜ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਣਵਿਜੈ ਸਿੰਘ, ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਕਰਕੇ। ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਮਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਅੱਠਵੀਂ ਤਾਈਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲੇ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਕਮਾਤਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕਮਾਹੀ ਦੇਵੀ ਵਿਖੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਗੂੜੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸੀ।

ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਡਟਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਚਾਅ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਖੱਡ, ਜੋ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਰਾਲ ਵਾਂਗੂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਗਦੀ, ਰਣਵਿਜੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਟੱਪ ਕੇ ਸਕੂਲੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਡਰਕੇ ਘਰੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲਦਾ। ਰਣਵਿਜੇ ਟੋਭੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਏ ਬੋਲਦਾਂ