ਨਿਤ ਜੰਮਣ ਅਜੇਹੇ ਸ਼ੇਰ ਪੁੱਤ।"

ਇੰਜ ਹੀ ਲਾਗੇ ਖੜੋਤੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੋਲੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, "ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅਮਰ ਕਰੀ ਗੋਆ ਜੀ, ਨਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬੀ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰੀ ਗਿਆ।"

"ਸੁਣਿਆ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਆਪ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਏਸ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਜੀਅ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰੀਗੇ ਹੇ।"

"ਆਹੋ ਜੀ, ਉਆ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਐ ਭਾਈ ਪਰ ਗੋਆਂ ਨੂੰ ਕੁਣ ਮੋੜੀ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਚਰਾਗ ਈ ਬੁਝੀ ਗੇਆ, ਜਿਨ੍ਹੀ ਅਜੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਬਿਆਣੀਆਂ ਹੀਆਂ, ਜੀਧੇ ਸਿਰ ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਚਲਦੀ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਈ ਐ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਾ ਨਾਂ, ਆਪ ਬੀ ਦੂਜੇ ਦਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪੋਹਾ ਕੱਠਾ ਕਰੀ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਾਂ।"

"ਇਹ ਤਾਂ ਬੋਤ ਹੀ ਖਰੀ ਗੱਲ ਐ ਜੀ।" ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਸੀ।

ਫਿਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਪੁੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਚਿਖਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਬੈਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਗੁਆਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉਠਿਆ ਸੀ। ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਸਨ। ਚਿਖ਼ਾ 'ਚੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ "ਮੈਂ ਬੀ ਆਵਾ ਨੀ ਆ, ਤਿੱਜੇ ਬਗੈਰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਕੁਣ ਐ।" ਚੀਕਦੀ ਹੋਈ ਬਾਲਾ ਚਿਖ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਬਾਲਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਪਟਕਦੀ, ਵਿਲਕਦੀ ਬਾਲਾ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਨਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਗਮ ਕਰਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਰਣਵਿਜੇ ਅਮਰ ਰਹੇ', 'ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੰਨ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਰਹੇਗਾ' ਆਦਿ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂਰਨਮ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਅਸਰ। ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਇਕਦਮ ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਦਲੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਧਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਤੇ ਬਰਖਾ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, "ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 'ਤੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਹੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਪਿੱਟਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿੰਡ ਸਕਤੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਦੀ