ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਪੁੱਜੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਮਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਲੋਕ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ ਸਨ। ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਪਟ-ਲਿਪਟ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀ ਪਈ ਸੀ।

"ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਫੁੱਟੀ ਗਈ ਉਏ ਲੋਕ। ਮੈਂ ਕੈਂਹ ਰੋਕਿਆ ਹਾਂ, ਤਿੰਨੂ ਲੜਾਈ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ। ਤਿੰਨ੍ਹ ਕੇਂਹ ਭੇਜੀ ਦਿੱਤਾ ਹਾ ਤੇਰਿਆਂ ਸੋਹਰਿਆਂ ਦੇ ਲੁਕਣ ਲਈ। ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ ਨਾਲ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਤੂੰ ਬੀ ਰਣਵਿਜੇ ਲੇਖਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈ ਕੇ ਔਦਾ। ਤਿੰਨੂ ਬੀ ਉਂਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਣੀ ਹੀ। ਉਏ ਮੇਰਿਆ ਰੱਬਾ। ਮੈਂ ਕੈਂਹ ਰੋਕਿਆ ਹਾ ਤਿੰਨ੍ਹ ।"

"ਚੁੱਪ ਕਰੀ ਜਾ ਭਾਗੋ ਦੀ ਮਾਂ, ਲੋਕੀ ਸੁਣਗੇ ਤਾਂ ਕੇ ਗਲਾਂਗੇ।" ਭਾਗੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ।

"ਕਿੰਨੀਆਂ ਦੇਰ ਲੁਕਾਂਗੀ ਮੈਂ, ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਜਾਗ੍ਰ ਮੇਰੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾ ਦਾ। ਹਾਏ ਓਏ ਮੇਰਿਆ ਰੱਬਾ, ਮੇਰੀਆ ਅਕਲਾ ਤੇ ਪੱਥਰ ਕੋਹ ਪਈਗੇ ਹੈ।" ਉਹ ਬਦੇਣਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹੱਥੜ ਮਾਰਦੀ ਚੀਕੀ-ਚਿੱਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਡਿਉਢੀ 'ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਭਾਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਥਾਏਂ ਰੁਕ ਗਏ ਸਨ।

ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬਾਲਾ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੱਖ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਰਣਵਿਜੇ ਦੇ ਘਰ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ-ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਧਵਾ ਬਹੂ ਬਣ ਕੇ। ਉਸ ਬਿਰਧ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਘਰ ਦਾ ਇਕ ਕਮਰਾ ਉਸ ਨੇ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਮੰਦਿਰ ਵਾਂਗ ਸਜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ। ਬਾਲਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਆ ਭੋਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਲਾ ਨੇ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਲੰਗਰ ਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸਾਂਭਦੀ ਤੇ ਰਣਵਿਜੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ, "ਮੈਂ ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਣਵਿਜੇ। ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਸਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨੀ ਮਸੂਸ ਕਰਨੀ।"

ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਪਤੀ ਬਾਲਾ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਰੀਆਂ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਸ ਦਿਨ ਰਾਣੁਕਾ ਮੁਹੱਲੇ 'ਚੋਂ ਰਣਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਗਾਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਤਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਰੂਹਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕੀਤਾ ਸੀ-

ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ

ਆਈ ਹੈ ਸੋਗਮਈ ਹਥਾ