ਆਹ, ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਮਾਨ੍ਹਿਆ-ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਨੀ ਜਿਧਰ ਮਰਜ਼ੀ ਮੋੜੀ ਦਿੱਤੀ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਦਾ ਐ ਸ਼ੰਭੂ ਲੰਬੜੇ ਦਾ। ਮਾਨਿਆ ਆਪਣੀ ਜਾਰੀ ਐ, ਕੋਈ ਛੋਲਿਆਂ ਬੰਢ ਨੀ ।" ਲੰਬੜਦਾਰ ਨੇ ਮਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਵਾਇਆ ਸੀ।

ਅੱਠ ਕੁ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਬਲਵੰਤ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਅਧਾਰਤ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁੱਝ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਗੱਲਕਾਰ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਸੀ ਤੇ ਦਲਿਤ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਬਰਾਬਰ। ਪਰ ਪੰਚ ਦੀ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ ਲਈ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਵੰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਬਲਵੰਤ ਨੇ, ਕਮਲੇ ਦੇ ਬਾਪੂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਅਰਜ਼ੀ 'ਤੇ ਅਗਲੇਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹਿਤ ਮੋਹਰ ਲਵਾਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। "ਸਾਬ੍ਹ ਬਹਾਦਰ, ਤੁਸਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਹੀ ਹੋ ਨਾ ਜੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੀ ਸਾਡੀ ਫਰਿਆਦ ਨੀ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਵਿਰੀ ਕੌਣ ਸੁਣੇਗਾ ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬਾਂ, ਲਤਾੜਿਆ, ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆ ਪਾਸ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਸੀਸਾਂ ਈ ਨੇ.... ।" ਬਲਵੰਤ ਨੇ ਗੱਲ ਹੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਅਧਾਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

"ਤੁਹਾਡੇ ਦੱਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਦਾ ਮੁਜਰਮ ਈ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਹਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ।

"ਸਾਬ੍ਹ ਬਹਾਦਰ, ਸਾਡੇ ਚਾਣ ਤੇ ਨਾ ਚਾਣ ਨਾਲ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਐਜੀ। ਅਸੀਂ ਗਲਾਦੇ ਆਂ, ਮਾਨਾ ਕਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰੀ ਤੁਹਾਡਾ ਕਨੂੰਨ ਜੋ ਬੀ ਗਲਾਂਦਾ, ਉਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਬਾਰੀਆ ਅਕਲ ਆਈ ਜਾਏ। ਇਹ ਮੁੜੀ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਨਾਲ ਈਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਨਾ ਕਰਨ।" ਬਲਵੰਤ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾਤ-ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੁਆਉਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਫਿਰ ਦੂਸਰੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਕ ਹੌਲਦਾਰ ਤੇ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ, ਇਕ ਅਜੂਬਾ। ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਥਰੀਲੀ ਖੇਡ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਲਈ ਕਾਰ-ਮੋਟਰ ਲਈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਥਰੀਲੀ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਵੀ ਮੁਹਾਲ ਸੀ।

ਠਾਣੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧਾ ਸਰਪੰਚ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜ