ਪਹਿਲੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਡਾਂਗ ਹਵਾ 'ਚ ਲਹਿਰਾਈ। ਉਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਡਾਂਗ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੜਾਕ ਕਰਦੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤਲੀਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਡਾਂਗ ਹਟਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਵਾਰੇ-ਵਾਰੀ ਇੰਜ ਹੀ ਡਾਂਗ ਵਾਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਕੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾਣੇ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਏ ਤੱਕ ਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਚਾਹੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ ਸੁੰਗੜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਮੂਹਰੇ ਦਿਨੇ ਹੀ ਤਾਰੇ ਟਿਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜ਼ਰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਜਿਵੇਂ ਤਾਲੂਏ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਪਿਓ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ।

ਫਿਰ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਡਾਂਗ ਚਲਾਉਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਲੱਤਾਂ 'ਤੇ ਬੱਝਾ ਤੋਲੀਆ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੋਲੀਓ ਮਾਰੇ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਲਮਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਸਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਥਾਏਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਕੁੱਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਖੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਚੱਲ ਭੱਜ ਕੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਆ।" ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਕੜਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ। ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੈਰ ਸਨ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਿਆਂ ਹੀ ਇੰਜ ਉਪਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਭਖਦੇ ਅੰਗਿਆਰ ਵਿਛਾਏ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਉੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਵੱਝੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਡਿਗਦਾ- ਉਠਦਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵਾਂਗ ਲੜ ਖੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਖੂਹ ਤੱਕ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਖੂਹ ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਓਹਲੇ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੋਲੇ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਖੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਮੁੜਦਿਆਂ ਉਹ ਕੁੱਝ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲਦਾਰ ਤੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੋਲਦਾਰ ਐਤਕੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਾ ਸਕਿਆ।

"ਹਾਂ, ਫੇਰ ਮਾਨ੍ਹਿਆ ਕੀ-ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ- ਕਿੱਥੇ ਖੇਹ ਖਾਧੀ ਸੀ ਇਹਦੇ ਨਾਲ?" ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਪੁਲਸੀਆ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਫਿਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਸਨ।

"ਮਿੰਨੂ ਨੀ ਪਤਾ ਕੁੱਝ ਬੀ।" ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ