ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

"ਬੜਾ ਜਿਗਰਾ ਐ ਬਈ ਇਸ ਜਵਾਨ ਦਾ।" ਅੱਖਾਂ ਟੱਡੀ ਭੀੜ 'ਚੋਂ ਇਕ ਬਿਰਧ ਬੁੜਬੜਾਇਆ ਸੀ।

"ਉਏ ਵੇਖਦੇ ਕੀ ਓ, ਪਾਵੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੰਮਾ, ਬੱਚੂ, ਪਤਾ ਕਿੱਦਾਂ ਨੀ ਤੈਨੂੰ? ਹੁਣੇ ਬਕੇਂਗਾ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ।" ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਾਮੀਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਡਾਂਗਾਂ ਸਾਂਭ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਲੱਗੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੀ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਣ।

ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਬੇਕਸੂਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਖਾਮ-ਮਖਾਹ ਹੀ ਰਗੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਿਚਾਰਾ। ਪਰ ਠਾਣੇਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ੁਬਾਨ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ। ਫਿਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਸੂਬੇਦਾਰਨੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿਆਪਾ ਕਰਦੀ ਚੀਕ ਪਈ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਦੱਸੀ ਕੈਂਹ ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਕੇ ਲਗਦੀ ਐ ਏ ਕਮਜਾਤ ਤੇਰੀ-ਕੈਂਹ ਈਦੇ ਕਰੀਕੇ ਕੁੱਟ ਖਾਈ ਜਾਨਾ।"

"ਵੇਖ ਖਾਂ, ਕਿੱਜ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਐ ਭਰਜਾਈਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਦਿਉਰ ਦੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਦੇ ਫੇਰ, ਕੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਸੀ ਕਮਲੋ ਤੇ ਤੇਰੇ ਖਸਮ ਵਿਚਾਲੇ ।" ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ- ਪਿਆ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਪਿੰਜਰੇ 'ਚ ਕੈਦ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਿਆ ਸੀ, "ਭਰਜਾਈਏ, ਮੂੰਹ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹੀ-ਕਰੀ ਲੈਣ ਦੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ।"

"ਬੰਦ ਕਰ ਉਏ ਆਪਣਾ ਬੂਥਾ।" ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਫੌਜਣ ਨੂੰ ਗੁੱਤ ਫੜ ਕੇ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਜੁਟ ਵਾਂਗ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, "ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨੰਗੀ ਕਰਕੇ ਡਾਂਗ ਤੇਰੇ.... ਵਿਚ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਦਾ ਲਜਾਵਾਂਗਾ ਠਾਣੇ।" ਪੂਰੀ ਨਿਰਲੱਜਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਦਿਆਂ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਡਾਂਗ ਲੈ ਕੇ ਫੌਜਣ ਦੇ ਚਿੱਤੜਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੱਟ ਖਾਧੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਲਦੀ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਫੌਜਣ ਵਿਲਕਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਸੀ, "ਮਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਮਾਰੋ... ਮਾਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਛੱਡੀ ਦੇਗ, ਮੈਂ ਦੱਸੀ ਦਿੰਨੀ ਆਂ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ।" ਡਰੀ ਸਹਿਮੀ ਫੌਜਣ ਇਕ ਡਾਂਗ ਖਾ ਕੇ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਕੱਢਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਡਾਂਗ ਮੁੜ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਈ, "ਬੋਲ ਛੇਤੀ ਬੇਲ, ਆਪਣੇ ਖਸਮ ਵੱਲ ਕੀ ਝਾਕੀ ਜਾਨੀ ਐਂ ।" ਬਸ ਫਿਰ ਤਾਂ ਫੌਜਣ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, "ਇਹ ਚਮਿਆਰੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਾਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਗਲਾਇਆ ਹਾ, ਏਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਏਹ