ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਧੂਏ ਕਾਰਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਸਟਰ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਪੈੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਐਠ-ਦੇਸ ਕੁਰਸੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਪੱਧਰੀ ਥਾਂ। ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਉਹਤੋਂ ਰੋਥਲ ਦੇ ਪੇੜ ਦੀ ਛਾਂ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਰੇਤ ਪਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਥਾਂ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੇਟ 'ਚ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਖੋਬੇ ਪਾਸੇ ਬਣਾਈ ਇਕ ਟੰਕੀ। ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਬੱਚੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ।

ਛੋਟੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੱਥ 'ਚ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਣ ਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਲਈ ਖੂਹ ਵੱਲ ਆਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਈ ਬੱਚੇ ਪੈਰ ਨੰਗੇ ਹੁੰਦੇ। ਵਰਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬੇਮੇਲੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ, ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ। ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਵਿਚ ਕਈ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਵੈਟਰ ਕੋਟੀ ਤੋਂ, ਨਿੱਕਰ ਤੇ ਅੱਧੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬਰਫ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਬਣੇ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਉਹ ਨੰਗੇ ਮਲੂਕ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਛਾਨਣੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਬੋਲੇ ਰੂਪੀ ਬਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪੂਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾ ਕਾਪੀਆਂ। ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਪਾਸ ਤਾਂ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਪੰਜਾਹ ਪੇਸੋ ਫੀਸ ਵੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਨਾਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ।

ਬੱਚੇ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਨਹਾਉਂਦੇ ਨਾ। ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਜੁਗਾੜ ਤੋਂ ਹੀ ਫੁਰਸਤ ਨਾ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੈਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਵੀ ਨਾ ਦਿੰਦੇ। ਬੱਚੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਘੱਲ ਦਿੰਦੇ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਜੁਗਾੜ। ਆਪ ਕਰੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ। ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਗਿਨਣਯੋਗ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਸ ਥੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਚੰਗੇ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਰੇਟੀ ਫੁਲਕਾ ਥੋੜਾ ਸੋਖਾ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਬੇੜਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੇ । ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਇਹ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹਮ ਵਰਕ ਵੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਪਟਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪੇ ਕਦੇ ਖੇਤਾਂ, ਖੂਹ ਜਾਂ ਖਾਲਿਹਾਨ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ। ਹਨੇਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਘਰ ਪਰਤਦੇ। ਬਿਜਲੀ ਸੀ ਨਹੀਂ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਂਜ ਵੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੋ ਜਾਂਦੇ। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ, ਗੋਡੀ, ਕਟਾਈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਰ ਜਾਦੇ।

ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ, ਮਾਸੂਮ, ਬੇਬਸ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ। ਭਿਅੰਕਰ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸਵੈਟਰ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਉਠਦਾ।