ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਤੇ ਸਵੈਟਰ ਕੋਟੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਆ ਦਿਆਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇੰਜ ਕਰਕੇ ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਦੇ ਤਨ ਢੱਕ ਸਕਾਂਗਾ। ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇ ਸਕਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਨ। ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੰਪਨ। ਪਰ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਨਿਉਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਮਾਤਰ ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਰਾਮ। ਜਿਹੜੇ ਸਾਰਿਆਂ 'ਚ ਸੀਨੀਅਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਯਾਨੀ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਸਿਗਰੇਟ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ-ਪੀ ਕੇ ਖਖਲਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ, ਮਾਤਰ ਪਿੰਜਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ। ਗਿਡ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਧਸੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਹੱਡੀ ਰਾਜਾ' ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਿਹਾਇਤ ਸ਼ਰੀਫ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਅਧਿਆਪਕ ਭਜਨ ਲਾਲ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਲੰਮਾ ਪਤਲਾ, ਤਿੱਖਾ ਰੁਨਕ ਮਿਜਾਜ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਬਿੱਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਸਾਮੀ ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਆਏ ਸੀ। ਸਾਥ ਬੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਅਧਿਆਪਕਾ ਵੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਟੈਂਪਰੇਰੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਉਕਤ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਨਾਣਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਕੂਲ ਫਾਰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਛੁੱਟੀ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੱਧ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬੇਕ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਨਿਉਕਤੀ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਰੈਗੂਲਰ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਵਿਭਾਗ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਛੁੱਟੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ ਧੌਣ ਤੇ ਲਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਪਰ ਸਕੂਲ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਕਈ ਭੇਤ ਸਾਥੋਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਦਿੰਦੇ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਸੀਂ ਸੰਗ- ਸੰਗ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ, ਉਠਦੇ-ਬੈਠਦੇ, ਆਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀ ਇਕ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਥੋਂ, ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਿਉਂ? ਇਸ ਗੋਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਪੈਂਦੀ।

ਸਕੂਲ ਅਕਸਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਦਾ। ਇਕ ਐਧਾ ਪੀਰੀਅਡ ਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬੱਚੇ ਖੇਡਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੱਚੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਈ ਬੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਟਹਿਲ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ। ਅੱਧੀ ਛੁੱਟੀ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਇਕ ਅੱਧਾ ਪੀਰੀਅਡ ਲਗਦਾ।