ਫਿਰ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਤਫੜੀ ਜਿਹੀ ਮੋਚੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਗਰਾਉਂਡ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕੁਰਸੀ ਮੇਜ਼ ਡਾਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਸਿਉਂ ਹੀ ਸਕੂਲੋਂ ਆਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਵੱਡੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵੱਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਗੇੜਾ ਲਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਦਖਲ ਦਿੰਦੇ। ਕਦੇ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਡਾਕ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਗੱਪਾ ਮਾਰ ਲਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਜਵਾਇਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਵੱਲੋਂ ਅੱਠਵੀਂ, ਸੱਤਵੀਂ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਤਿੰਨਾ ਜਮਾਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਤਿਮਾਹੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਫੰਡ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਕੋਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਕਾਪੀਆਂ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਪੇਜ ਕਢਵਾ ਕੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਫਾਰਮੈਲਟੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰਿਜ਼ਲਟ ਰਜਿਸਟਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਪੇਪਰ ਢੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪੈਸਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਕੁਝ ਨਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ। ਚਰਚਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟ ਸ਼ਰਾਬ 'ਚ ਉੜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੀ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੈਗ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ ਵਿਚ ਕਈ-ਕਈ ਪੀਰਡ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਅਗਲੀ ਪਿਛਲੀ ਕਸਰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ। ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੰਗ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਨਸ਼ੇ 'ਚ ਉਹ ਛੇਤੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਛੱਡਦਾ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਫਤਰ ਮੂਹਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੀ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣਾ ਆਮ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਮੈਂ ਮੁਖੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪੇਪਰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਪਹਿਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੈਸਿਆ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਦਸੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬਵੰਡਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਖੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਣਾ ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧ ਸੀ। ਮੁਖੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ।