ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਗੱਲਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਇਦਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੀ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਗੋਲਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ। ਪਹਿਲੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਪੁੱਛ, ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ-ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਹਮਵਰਕ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੌਣਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਚੈਕ ਕਰਾਈਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੀਸਰੇ ਉਹ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰ ਕੋਟੇ ਹੋਣ। ਸਿਰ ਵੀ ਵਾਹ ਕੇ ਸਕੂਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾ ਨਹੀਂ। ਓਥੇ ਔਖੇ ਸੌਖੇ ਹੋ ਕੇ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆ ਕੇ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਾ, ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਵਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਗੋਲ ਕਰੋ।

ਮੈਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਚੁਣੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਾਈ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਮੇਂ 'ਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ਬੇਲਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ। ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਨਾਰੇ ਲੁਆ ਕੇ ਹਲਕੀ-ਫੁਲਕੀ ਪੀ.ਟੀ. ਕਰਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਪੀ.ਟੀ. ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਕੂਲ ਲੱਗਣ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਜਵਾ ਕੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਵਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ਅਤੇ ਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਘਾਟੀ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ। ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ-ਸ਼ਰਮੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਧਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਖੇਡ ’ਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਖੂਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਕੂਲ ਲੁਆ ਦੇਣਾ ਮਨ ਮਨੀ ਭਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਠੋਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪਿੱਠ ਪਿੱਛਿਉਂ ਵਾਰ ਕਰਦੇ।

"ਊਂ ਬਈ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਬਹਿੜਕਾ ਨੱਠੀ-ਨੈਠੀ ਕੇ ਹੌਲ ਚਲੋਂਦਾ। ਫਿਰੀ ਕੁੜੀ ਲੈਣੀ ਇਨੀਂ ਬੀ ਉਹੀਓ ਰਫ਼ਤਾਰ। ਕੋਈ ਨੀ ਕਰੀ ਲੈਣ ਦੰਗ। ਲਾਈ ਲੈਣ ਦੇਰਾ ਆਪਣਾ ਚਰ। ਫਿਰ ਹੋਈ ਜਾਣਾ ਇਨੀ ਬੀ ਸਾਡੇ ਬਰਗਾ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਅ ਆਪੇ ਲੱਥੀ ਜਾਣਾ। ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ।"