ਉਹ ਮਾਪਿਆ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡ ਰਹੇ ਸਨ, "ਈਆਂ ਤਾਂ ਸਕੂਲੇ 'ਚ ਮਾਪਿਆ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਵਧੀ ਜਾਣਾ ਜੋੜਾ ਮਰਜ਼ੀ ਜਣਾ- ਖਣਾ ਮੂੰਹ ਚੁੱਕੀ ਕੇ ਆਈ ਖੜੇਰਾ ਸਕੂਲੇ। ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ। ਚੰਗਾ ਸਿਆਪਾ ਪਾਵਾ ਦਾ ਇਹ ਸਾਡੇ ਗੋਲ।" ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਚਕਦੇ। "ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਜੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਗਾਮ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥ ਫੜਾਦਾ। ਲੋਕੀ ਸਾਡੇ ਗਲ ਪੈਣਗੇ। ਰਕੇ ਈਨੂੰ। ਨੰਬ ਪਾਉ ਇਸ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ।" ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮੁਖੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕਿ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ "ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੀ ਪਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਘੁਲਣ-ਮਿਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨੀਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣਗੇ। ਬੜੇ ਅਹਿਸਾਨ ਵਰਮੇਸ਼ ਲੋਕ ਨੇ ਇਹ। ਜਿਨਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੀ ਕੇ ਦਿੱਖੀ ਲੇ। ਕਦੇ ਬੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਕੇ ਨੀ ਬਣਨਗੇ। ਤਾਹੀਉਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਖੋ "ਪਹਾੜੀਏ ਮਿਤ ਕਿਸਕੇ, ਭੌਤ ਖਾਦੀ ਖਿਸਕੇ।"

ਮੇਰਾ ਵਰਜ਼ ਐ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਗਾਹ ਕਰਨਾ। ਅੱਗੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜੀ। ਇਹੀਂ ਨਾ ਗਲਾਇਉ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨੀ।" ਮੁਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਮਰਮ ਮੈਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ "ਚਲੇ ਸਾਡੇ ਬੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜੂਨ ਸੁਧਰੀ ਜਾਗ, ਜੀਣ ਦਾ ਚੰਜ ਸਿੱਖੀ ਲੱਗੇ।" ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ 'ਚੋਂ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਗੈਲ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਣਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅੱਧ- ਪਚੱਧ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ। ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਸਕੂਲੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬੈਂਡ ਨਾਲ ਕਰਾਈ ਜਾਵੇ।

ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਛੇ-ਸੰਤ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸੀ ਕਮਾਹੀ ਦੇਵੀ ਵਿਖੇ। ਬੱਚੇ ਰੋਜ਼ ਪੈਦਲ ਚਲ ਕੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ । ਮੁਖ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਉਧਰ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਉਥੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਬੱਚਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ। ਪੈਦਲ ਜੇ ਚਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਥਰੀਲੀ ਖੰਡ। ਉੱਚੀ ਘਾਟੀ। ਬੱਚਿਆ ਨਾਲ ਕਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੁਖੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆ ਹੀ ਪੇਪਰ ਆਉਟ ਕਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ