ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵਡ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਣ ਜਗੋ ਜਵਾਬ ਲਿਆ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਰੋਹ ਸੀ । ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਬਿਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। "ਅਸਾ ਜੋ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਆ ਤੁਸਾਂ ਜੇ ਬੀ ਕਰੀ ਲੈਗ ਸੇਵਾ। ਕਰਾਈ ਲੈਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਲ। ਤੁਸਾਂ ਜੋ ਕਿਹੜਾ ਰੋਕਾ ਦਾ "

"ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ?"

"ਜੀਆ ਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰੀ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਨਕਦ ਬੀ ਲਈ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਬੀ ਤੁਕੀਨ ਐ। ਜੋ ਨਾਲ ਕੱਚਾ ਪੱਕਾ ਮਾਸ ਹੋਈ ਜਾਵੇ, ਫਿਰੀ ਤਾਂ ਕੇ ਕੋਹਣਾ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਐ। ਜਿੰਨਾ ਗੁੜ ਪਾਂਗੇ। ਉਨਾਂ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਹੰਗ, ਬਈ ਅੱਜਕੱਲ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੇਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਰੱਬ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੰਦਾ ।" ਉਸ ਮਾਸਟਰ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਐਡਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਧਿਆਪਕੀ ਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਕਲੰਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਪੁਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਪੂਰਾ ਤਨ ਢਕਣ ਲਈ ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਸਨ, ਨਾ ਬੂਟ, ਪਥਰੀਲੀ ਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਖੇਡ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀ ਤੁਰ ਕੇ ਪੇਪਰ ਦੇਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਬੱਚੇ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਲੇਬਸ ਪੂਰਾ ਕਰਾ ਕੇ ਇੰਨੀ ਕੁ ਤਿਆਰੀ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਗੋਲ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਆਖਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਣੀ ਹੈ। ਨਕਲ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪਾਸ ਹੋਵਗੇ। ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਥੋੜੇ ਨੰਬਰ ਵੀ ਨਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਬਹੁਤੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੂਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਕਾਪੀ 'ਚੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਬਾਰ- ਬਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਨਕਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਬੱਚੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਮਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਰਿਸਕ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਰ ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹੀਓ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਵੀ