ਸਨ। ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਰਸੀ ਸੀ। ਤਰਾਹ-ਤਰਾਹ ਕਰਦੇ ਲੋਕੀ ਮੂੰਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ। ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਤਰਸ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ 'ਤੇ। ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਦੇ। ਲੂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਚੱਲਣ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਬਾਣੀ ਸੁਣਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਪਾਣੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੀਲਾਂ ਲੰਮਾ, ਪਥਰੀਲਾ, ਕੰਡਿਆਲਾ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ, ਉੱਚਾਈ-ਉਤਰਾਈ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘਰ ਤੋਂ ਖੂਹ ਅਤੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਘਰ ਤੱਕ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।

ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਆਏ ਕੁਝ ਪੇਂਡੂ ਗੋਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, "ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਕ ਤੀਵੀਂ ਆਪਣੇ ਬੀਮਾਰ ਮੁੰਡੂਏ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡੀਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਆਈ ਹੀ ਪਰ ਜਿਸ ਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਘਰ ਮੁੜੀ ਕੇ ਪੁੱਜੀ, ਉਹਦਾ ਮੁੰਡੂ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਣੀ ਖੁਣ ਸਾਹ ਛੱਡੀ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੈਜੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕੀ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇੰਜ ਹੀ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਰ-ਸਵੇਰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਨੂੰਹਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਜਿਹੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰੇ ਰੋਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਸੋਚਣ ਲਗਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਐ। ਐਵੇਂ ਹੀ ਭੰਗ ਦੇ ਭਾੜੇ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।

ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੋਰ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਨਵ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਪੇਕੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸੰਗ ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ। ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ ਕੂਕ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੀ। ਖੇਤ, ਖਲੀਹਾਨ, ਪਹਾੜ- ਰੱਖਾਂ ਮੈਦਾਨ ਘਾਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਿਆਲੀ ਹੀ ਹਰਿਆਲੀ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛ ਜਾਂਦੀ। ਟੋਭੇ, ਤਲਾਅ, ਛੱਪੜ, ਛੱਪੜੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਛੱਡੂਆਂ ਦੀ ਤਾਲਮਈ ਟਰੈਂ-ਟਰੈਂ ਸੰਗੀਤਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ। ਲੋਕ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਪਾਸ ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਐਤਕੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਹੀ ਵਿਹਲ ਸੀ। ਫੁਰਸਤ ਹੀ ਫੁਰਸਤ ਸੀ। ਖੇਤੀ ਬਰਖਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦੀ ਰਾਤ-ਰਾਤ ਜਾਗ ਕੇ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ।

ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਕ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਰ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਪਸੀਜਦਾ। ਕਦੇ- ਕਦਾਈਂ ਕਈ ਅਵਾਰਾ ਜਿਹੀ ਚਿੱਟੀ ਸਫੇਦ ਬਦਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇੰਜ ਘੁੰਮਦੀ ਜਿਵੇਂ ਡਾਲਡਾ ਘਿਉ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਸੇ ਵਿਜੋਗਣ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲੇ ਸਾੜ-ਸਾੜ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਲ-ਚੋਲ ਮਾਣੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲੁਆਏ ਪਰ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਟੱਸ