ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ, ਪੰਚਾਂ-ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੀ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਜਾਂ ਮੁੱਠੀ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਮਹਾਤੜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇ ਲੋੜਵੰਦ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਔਹੜ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਹ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਪੂਰੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅੰੜ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੰਘੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਹਜ਼ਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕਈ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਰੱਬ ਜਾਣੇ। ਗਰੀਬੀ ਭੁੱਖੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਤੇ ਕਮੀਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰੋਜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭੁੱਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਦਹਾਰਣਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ।

ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਾਸਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਦੇ ਬੀਮਾਰੀ-ਠਿਮਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਨਾ ਪੁੱਛਦੇ ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਤੇ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣਕੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਰਾਹਤ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੁੜ ਜੀ ਉਠੇ ਸਨ। ਰਾਹਤ ਰਾਸ਼ੀ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਨਾਲ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਟੈਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਰੱਜ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਪਾਰਿਆਂ ਵੀ ਮਚਾਈ, ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ। ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਹਮਾਮ ਵਿਚ ਨੰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਵੀ, ਬਸ ਗੈਂਗਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆ। ਲੋਕਾਂ ਪਾਸ ਹਾਏ-ਤੋਬਾ ਮਚਾਉਣ ਜਾਂ ਰੋਣ-ਪਿੱਟਣ ਤੇ ਸਿਆਪਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਰਾ ਸੀ। ਅੰਨ੍ਹੀ ਪਹਦੀ ਪਈ ਸੀ ਕੁੱਤੇ ਚੈਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਨ੍ਹਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਿਉੜੀਆਂ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਇਕ ਸੁੰਬ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਫੁੱਟਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟ ਕੇ ਟੋਆ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲਗਭਗ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਭੇ, ਤਲਾਅ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰ ਹਗਦੇ, ਮੂਤਦੇ, ਬੇਦੇ ਵੀ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਮਗਰੋਂ ਸਫਾਈ ਕਰਦੇ। ਉਥੇ ਹੀ ਨਹਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪੈਂਦੇ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਖੂਹ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਜ਼ਬੂਰ ਲੋਕ ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆ ਕੇ ਕਪੜਛਾਣ ਕਰਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਵੀ ਸੋ ਦਰਜ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਤਿਕਨੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਨਾਲ ਲਾਏ ਪਰਨਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿਗਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਟੈਂਕਾਂ 'ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ