ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਐਤਕੀਂ ਬਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਟੈਂਕ ਵੀ ਖਾਲੀ ਪਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਉਸ ਅਣਪਛਾਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਖੂੰਟੀ ਤੇ ਬੱਧੇ ਜਾਨਵਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਹੋ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਬੰਦੇ ਵੀ ਚਲਦੇ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਉ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕਰਕੇ, ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਢਅ ਲਵ ਪਰ ਕਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਮੋਹਤਵਰ ਤੇ ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੰਗੜ ਵਾਲੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰ ਮਾਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਵੀਤ ਵੰਡੇ। ਦਾਣੇ-ਦਾਣੇ ਲਈ ਮੁਬਾਜ ਸੋਕਾ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦਾਣਾ-ਦਾਣਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਾ ਕੇ ਪਿੰਡ 'ਚ 'ਜੱਗ' ਲੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਖ਼ਵਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਦੱਖਣਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ। ਪਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਰਨਾ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਸਾਇੰਸ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਗਈ ਸੀ।

ਇਸ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਲੋਕੀਂ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੇੜੂ ਤੱਕ ਲਈ ਤਰਸ ਗਏ ਸਨ। ਸੈਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗਾਵਾਂ-ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾ ਦੁੱਧ, ਨਾ ਦਹੀਂ, ਨਾ ਲੱਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੱਸੀ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਦਾ ਬਹਾਰੀ ਸਬਜ਼ੀ ਰੋੜ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਜਾਗਰਤੀ ਆ ਸਕੇਗੀ। ਕਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੀਡਰਾਂ ਤੱਕ ਪੁਚਾ ਸਕਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਵਟ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ। ਆਪਣੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਖਾ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਖੇਤੇ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਕਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਤੰਗਹਾਲੀ ਤੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪ ਹੀ ਛੋਟੀ-ਛਟੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆ, ਮਕੜਜਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਤੇ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ। ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਆਸ ਦੀ ਮੱਧਮ ਕਿਰਣ ਵੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਪਦੀ।

ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੱਚਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ