15. ਧਿਆਗੜੇ

ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਮੂਹਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਬੁੱਕ ਨਾ ਜਾਣ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪੀਰਡ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਸਿੰਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਉਛਲਦੇ-ਕੁਦਦੇ, ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਬਾਲਟੀਆਂ-ਘੜੇ ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਖੂਹ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਹੀ ਮੁੜ ਆਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਚੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਫਟਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:-

"ਕੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਕਿਉਂ ਨੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ... ।"

"ਮਾਹਟਰ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੀ ਲੈਣ ਦਿੱਤਾ।"

"ਕਿਉਂ? ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ?" ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।"

"ਹੱਟੀਏ ਆਲਾ ਪੰਡਤ ਗਲਾਂਦਾ, ਜਾਗ ਆਪਣੇ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਰੀ-ਇਥੋਂ ਨੀ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ।"

"ਆਪਣੇ ਖੂਹੇ ਤੋਂ-ਕੀ ਮਤਲਬ-ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨੀ।"

"ਮਾਹਟਰ ਜੀ, ਉਹ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੰਗਾ ਨਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚ ਦੁਆ ਆਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਖੂਹ, ਉਥੋਂ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਗਲਾਂਦਾ ।"

ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਲਿਤਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਨਾਲੇ ਇਹ ਬੱਚੇ ਵੀ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜੀ 'ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ।

"ਚਲੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾਂ, ਕੌਣ ਰੋਕਦਾ ਐ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਤੋਂ।" ਮੈਂ ਉਬਾਲਾ ਖਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਜ਼ ਕਦਮੀ ਖੇਡ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਪੁੱਜਾ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਖੂਹ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਪੰਡਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਰੋਕਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ?"

"ਆਹੋ ਮਾਸਟਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੇ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਈ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰੀ ਦੇਣਾ- ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡੂਆਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭੇਜੀ ਕੇ। ਆਪਣੇ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਲਈ ਔਣ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜੀ ਕੁਨੀ ਰੋਕਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ।"

"ਪੰਡਤ ਜੀ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਐ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਨੂੰਨ ਬਣ ਗਏ ਨੇ। ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਜੁਰਮ ਹੈ।"

" ਹੁੰਗਾ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਜੇ ਉਆਂ ਈ ਚਲਦਾ-ਸਾਡੇ ਨੀ ਬਦਲਿਆ ਕੁਝ ਬੀ। ਤੁਸਾਂ ਜੇ ਆਈਂਗੇ ਨਵੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਕਰੀਕੇ।"

"ਚੰਗਾ ਪੰਡਤ ਜੀ, ਇਹ ਦੱਸੇ, ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਧਰਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਸੌਦਾ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਚਾਹ, ਤੁਹਾਡੇ