ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਨ ਵਿਆਖਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਵੱਲ ਵਿਕਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਥ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਮਨ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਭਾਵ, ਪਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਆਦਿਕ ਬਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛ ਮਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਭੇਤ ਪਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਸਾਧ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵਿਤੀ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧ ਮਤ-ਇਸੇ ਸਾਧਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਸਾਧਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ (ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ) ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਖਾਵੇਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਧਰਮ (ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਬੁੱਧ ਮਤ ਵੀ) ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਦੇ ਉਚੇਚੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਲਾਮਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ । ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵਡੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਜੋਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਤੋਗੁਣੀ ਧਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਬੁੱਧ ਮਤ ਦਾ ਹੀਨ-ਯਾਨ ਪੱਖ ਆਪਣੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ ਸੀ । ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਅਤੇ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣੀ ਧਰਮ ਆਖਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਕਾਈ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਧਰਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ 'ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਰਮ' ਆਖਿਆ ਸੀ, ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਲਾਮਤੀ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਲਾਮਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੋਹੀ ਥਾਈਂ ਇਕੋ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ 'ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੇਵਾ' ਲਈ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਉਂਕਾ ਸੱਖਣਾ, ਨਿਰੋਲ ਉਪਯੋਗੀ ਧਰਮ ਸੀ। ਦ੍ਰਾਵੜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ (ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਕਸਿਆ ਹੈ। ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ
1. ਵਿਤ੍ਰੀ-ਮਨ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਰੁਚੀ।
2. ਇਥੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਉਹ ਪੱਖ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠਣ ਊੱਠਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ-Transcendental ਪੱਖ
